পাঠঃ ৩ – পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন
পাঠৰ মাজত থকা প্ৰশ্ন (ক্ৰিয়াকলাপ)
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩০)
প্ৰশ্ন: বায়ুত আটাইতকৈ বেছি পৰিমাণে থকা গেছ বিধৰ নাম কোৱা?
উত্তৰ: বায়ুত আটাইতকৈ বেছি পৰিমাণে থকা গেছ হ’ল নাইট্ৰ’জেন (৭৮%)।
প্ৰশ্ন: উদ্ভিদে খাদ্য প্রস্তুত কৰোতে কি গেছ ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰ: উদ্ভিদে খাদ্য প্রস্তুত কৰোতে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছ ব্যৱহাৰ কৰে।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩১)
প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰত ধুমুহা, বৰষুণ আদি হয়?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ স্তৰত ধুমুহা, বৰষুণ আদি হয়।
প্ৰশ্ন: কোনটো স্তৰৰ মাজেৰে উৰাজাহাজ চলাচল কৰিবলৈ সুবিধাজনক?
উত্তৰ: ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ স্তৰৰ মাজেৰে উৰাজাহাজ চলাচল কৰিবলৈ সুবিধাজনক, কাৰণ এই স্তৰটো কুঁৱলি, বৰষুণ, ধুমুহা আদিৰ পৰা মুক্ত।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩১)
(ক) প্ৰশ্ন: অ’জন স্তৰে আমাৰ কি দৰে উপকাৰ সাধে?
উত্তৰ: অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ ৰশ্মিত থকা অনিষ্টকাৰী অতি বেঙুণীয়া ৰশ್ಮিৰ কুপ্ৰভাৱৰ পৰা আমাক ৰক্ষা কৰে।
(খ) প্ৰশ্ন: ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ স্তৰটোৰ বিস্তৃতি কিমান?
উত্তৰ: ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ স্তৰটো প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বিস্তৃত।
(গ) প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰত উল্কা দেখা যায়?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ মেছ’স্ফিয়েৰ স্তৰত উল্কা দেখা যায়।
প্ৰশ্ন: কোনটো স্তৰে আমাক ৰেডিঅ’ শুনাত সহায় কৰে?
উত্তৰ: আয়ন’স্ফিয়েৰ স্তৰে ৰেডিঅ’ তৰংগ পুনৰ পৃথিৱীলৈ প্রতিফলিত কৰি আমাক ৰেডিঅ’ শুনাত সহায় কৰে।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩২)
প্ৰশ্ন: আজিৰ দিনটোৰ বতৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰি এটি টোকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰ: শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যৱহাৰিক কাম।
প্ৰশ্ন: এখন স্থানীয় বাতৰি কাকতৰ পৰা ১০ দিনৰ বতৰ প্ৰতিবেদন সংগ্ৰহ কৰা।
উত্তৰ: শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যৱহাৰিক কাম।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩২)
প্ৰশ্ন: মেৰু অঞ্চল সদায় বৰফে আৱৰা কিয়?
উত্তৰ: সূৰ্যৰ ৰশ্মি মেৰু অঞ্চলত হেলনীয়া হৈ পৰে, তাপ কম পায়; সেয়েহে মেৰু অঞ্চল সদায় বৰফে আৱৰা থাকে।
প্ৰশ্ন: বিষুবীয় অঞ্চলত বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা বেছি কিয়?
উত্তৰ: বিষুবীয় অঞ্চলত সূৰ্যৰ ৰশ্মি পোনে পোনে পৰে, সেয়েহে উষ্ণতা বেছি।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৩)
প্ৰশ্ন: বিষুবীয় অঞ্চলত সদায় বায়ুৰ চাপ কম কিয়?
উত্তৰ: তাপ বেছি হোৱাত গৰম বায়ু ওপৰলৈ উঠে আৰু নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন: মেৰু অঞ্চলত বায়ুৰ চাপ বেছি কিয়?
উত্তৰ: মেৰু অঞ্চল শীতল; শীতল বায়ু গধুৰ হোৱাত তললৈ নামি উচ্চচাপ সৃষ্টি হয়।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৩)
প্ৰশ্ন: বতাহ কেনেকৈ বয়?
উত্তৰ: বতাহ সদায় উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপৰ ফালে বয়।
প্ৰশ্ন: বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বতাহৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
১. নিয়ত বতাহ – বাণিজ্য বতাহ, পশ্চিমা বতাহ, মেৰু বতাহ
২. সাময়িক বতাহ – জলবতাহ, স্থলবতাহ, মৌচুমী বতাহ
৩. স্থানীয় বতাহ – লু
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৪)
প্ৰশ্ন: বৰষুণ কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰ:
১. পৰিচলন বৰষুণ
২. শৈলোৎক্ষেপ বৰষুণ
৩. ঘূর্ণি বৰষুণ
৪. অৱণ্য বৃষ্টি
প্ৰশ্ন: অসমত কোন মাহত বৰষুণ বেছি?
উত্তৰ: সাধাৰণতে জুন, জুলাই, আগষ্ট, ছেপ্টেম্বৰত।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৪)
প্ৰশ্ন: ছিলঙত গোটেই বছৰে ঠাণ্ডা কিয়?
উত্তৰ: ছিলঙৰ উচ্চতা প্ৰায় ১৬০০ মিটাৰ; উচ্চতা বেছি হ’লে তাপ কমে।
প্ৰশ্ন: প্ৰতিবাত ঢালত কিয় বেছি বৰষুণ হয়?
উত্তৰ: বতাহ পাহাৰৰ ঢালতে খুন্দা খাই ওপৰলৈ উঠি ডাৱৰ সৃষ্টি কৰে, ফলত বৰষুণ হয়।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৬)
প্ৰশ্ন: ভূ-অবয়ব গঠন কৰা শক্তি দুটা কি?
উত্তৰ: আভ্যন্তৰীণ শক্তি আৰু বাহ্যিক শক্তি।
প্ৰশ্ন: ভূমিকম্পৰ ফলত কি ঘটে?
উত্তৰ: ভূমি ওপৰলৈ উঠিব, তললৈ নামিব, নদী পথ সলনি হ’ব, ছুনামি হ’ব, ধ্বংস-যজ্ঞ হ’ব।
প্ৰশ্ন: ছুনামি কি?
উত্তৰ: সাগৰৰ তলত ভূমিকম্প হ’লে জন্ম হোৱা বিশাল ঢৌক ছুনামি বোলে।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৬)
প্ৰশ্ন: লাভা জমা হৈ কি অবয়ব সৃষ্টি কৰে?
উত্তৰ: পাহাৰ, পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি আদি।
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৭)
প্ৰশ্ন: নদীৰ সৰ্পিল গতি কি?
উত্তৰ: মধ্য অংশত ঢাল কম; নদী একা-বেঁকা হৈ বৈ—এই গতিক সৰ্পিল গতি বোলে।
প্ৰশ্ন: প্লাবনভূমি কি?
উত্তৰ: বানপানীত নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা পলসুৱা সামগ্ৰী দুয়োপাৰত জমা হোৱাত সৃষ্টি হোৱা ভূমি প্লাবনভূমি।
প্ৰশ্ন: ব-দ্বীপ কোথায় সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: নদীৰ নিম্ন অংশ তথা মোহনা অঞ্চলত।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ৩৮)
প্ৰশ্ন: মৰুভূমিত বতাহে কেনেকৈ ক্ষয় কৰে?
উত্তৰ: উৰুৱাই নিয়া বালিৰ কণাই শিল খুন্দি ক্ষয় কৰে; ফলত কাঠফুলা শিলা সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন: ল’বেছ কি?
উত্তৰ: ধূলিকণা দূৰলৈ গতি কৰি জমা হ’লে সৃষ্টি হোৱা উৰ্বরা উচ্চভূমিক ল’বেছ বোলে।
প্ৰশ্ন: হিমবাহে কোন অঞ্চলত খনন কৰে?
উত্তৰ: পৰ্বতৰ গাৰে খনন কৰে।
প্ৰশ্ন: গ্ৰাব কি?
উত্তৰ: হিমবাহে কঢ়িয়াই অনা শিল-মাটি-জাবৰ-জোথৰ আদি অৱক্ষেপক গ্ৰাব (Moraine) বোলে।
—
অনুশীলনী
১। তলত দিয়াবোৰৰ উত্তৰ লিখা (৩০ শব্দৰ ভিতৰত)
(ক) বায়ুমণ্ডল কি?
উত্তৰ: পৃথিৱীক আৱৰি থকা বায়ুর আৱৰণক বায়ুমণ্ডল বোলে।
(খ) ফলকবোৰ এক বছৰত কিমান সৰেছ?
উত্তৰ: প্ৰায় ১–১.৫ ছেণ্টিমিটাৰ সৰি যায়।
(গ) সাময়িক বতাহ কি?
উত্তৰ: দিনৰ বিভিন্ন সময় বা ঋতুত তাপ–চাপৰ তাৰতম্যত উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ যে বতাহ বয় তাক সাময়িক বতাহ বোলে। যেনে—জলবতাহ, স্থলবতাহ, মৌচুমী বতাহ।
(ঘ) বালিস্তুপ কি?
উত্তৰ: বতাহৰ গতি কমিলে বালি জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা টিলা সদৃশ অবয়ব বালিস্তুপ।
(ঙ) অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ কি?
উত্তৰ: নদীৰ সৰ্পিল অংশ ভাঙি মূল নদীৰ পৰা পৃথক হ’লে যে ঘোঁৰাৰ খুৰৰ দৰেই হ্ৰদ সৃষ্টি হয় তাক অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ বোলে।
—
২। শুদ্ধ উত্তৰ চিহ্নিত কৰক
(i) সূৰ্যৰ অনিষ্টকাৰী ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে — অ’জন
(ii) হিমবাহৰ অৱক্ষেপ — গ্ৰাব
(iii) পানী ৰূপে পোৱা অধোক্ষেপণ — বৰষুণ
(iv) কাঠফুলা শিলা — মৰুভূমি
(v) সকলোতকৈ গুৰুত্বপূর্ণ স্তৰ — ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ
(vi) অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ — নদী উপত্যকা
—
৩। মিলাওক
(ক) বাণিজ্য বতাহ — নিয়ত বতাহ
(খ) হিমবাহ — বৰফৰ নদী
(গ) লু — স্থানীয় বতাহ
(ঘ) সৰ্পিল গতি — নদীৰ মধ্য অংশ
(ঙ) ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ — অ’জন স্তৰ
(চ) ভূমিকম্প —
৪। কাবণ দর্শোরা- (৫০টা মান শব্দৰ ভিতৰত)
(ক) সেমেকা বতৰত তিতা কাপোৰ সোনকালে নুশুকায়। উত্তৰ: বায়ুত থকা জলীয় ভাপ বা বাষ্পকে আৰ্দ্ৰতা বোলা হয়। যেতিয়া বায়ুমণ্ডল জলীয় ভাপেৰে ভৰি থাকে, তেতিয়া বতৰটো সেমেকা হয়। সেমেকা বতৰত বায়ুত জলীয় ভাপৰ পৰিমাণ বেছি থাকে, যাৰ ফলত বায়ুৰ জলীয় ভাপ ধাৰণ ক্ষমতা কম থাকে। সেয়েহে তিতা কাপোৰৰ পৰা পানী সোনকালে ভাপ হ’ব নোৱাৰে আৰু কাপোৰবোৰ শুকাবলৈ পলম হয়।
(খ) প্লাবনভূমিবোৰ বৰ সাৰুৱা। উত্তৰ: বানপানীৰ সময়ত নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা বালি, বোকা আৰু গেদ আদি পলসুৱা পদাৰ্থবোৰ দুয়োপাৰত জমা কৰে এই পলসুৱা মাটিৰে গঠিত হোৱা বাবেই প্লাবনভূমিবোৰ খেতি-বাতিৰ বাবে বৰ সাৰুৱা হয়।
(গ) মৰুভূমিত থকা কিছুমান শিলা কাঠফুলা আকৃতিৰ। উত্তৰ: মৰুভূমিত বতাহে উৰুৱাই নিয়া বালিৰ কণিকাবোৰে শিলাখণ্ডত খুন্দা মাৰি ক্ষয় কৰে। বতাহে এই বালি কণিকাবোৰ মাটিৰ পৰা এটা নিৰ্দিষ্ট উচ্চতালৈহে বেছিকৈ কঢ়িয়াব পাৰে, সেয়ে শিলাখণ্ডবোৰৰ ওপৰ অংশতকৈ তলৰ অংশত ক্ষয়ৰ মাত্ৰা বেছি হয়। ইয়াৰ ফলত শিলাবোৰৰ তলৰ অংশ ঠেক আৰু ওপৰৰ অংশ বহল হৈ কাঠফুলাৰ আকৃতি লয়।
(ঘ) বিষুবীয় অঞ্চলতকৈ দুই মেক অঞ্চল শীতল। উত্তৰ: সূৰ্যৰ ৰশ্মি বিষুবীয় অঞ্চলত গোটেই বছৰ পোনে পোনে বা লম্বভাবে পৰে, যাৰ বাবে এই অঞ্চলত উষ্ণতা বেছি। ইয়াৰ বিপৰীতে, বিষুৱৰ পৰা দুই মেৰুৰ ফালে সূৰ্যৰ ৰশ্মি হেলনীয়া হৈ পৰে। হেলনীয়া ৰশ্মিয়ে বেছি ঠাই আগুৰিবলগীয়া হোৱাত তাপৰ প্ৰখৰতা কমি যায়, সেয়েহে দুই মেৰু অঞ্চল বিষুবীয় অঞ্চলতকৈ শীতল।