পাঠঃ ১১ – গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ উত্থান
পাঠৰ মাজত থকা প্ৰশ্ন (ক্ৰিয়াকলাপ)
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১০৬)
প্ৰশ্ন: মানচিত্র ১১.১ খন পর্যবেক্ষণ কৰি প্রথম চন্দ্রগুপ্ত, সমুদ্রগুপ্ত আৰু দ্বিতীয় চন্দ্রগুপ্তই জয় কৰা ৰাজ্যসমূহ বাছি উলিয়াই এখন তালিকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰ:
প্ৰথম চন্দ্ৰগুপ্তই বৈশালী (উত্তৰ বিহাৰ), পাটলিপুত্ৰ (পাটনা), শাকেত (অযোধ্যা), প্ৰয়াগ (এলাহাবাদ), দক্ষিণ বিহাৰৰ কিছু অংশ আৰু বংগৰ এটা অংশ জয় কৰিছিল।
সমূদ্ৰগুপ্তই উত্তৰ, দক্ষিণ আৰু পূব ভাৰতবৰ্ষৰ বহুতো স্বাধীন ৰাজ্য (যেনে – কামৰূপ, ডবাক) জয় কৰিছিল আৰু নেপাল আৰু আফগানিস্তানলৈও সাম্ৰাজ্যৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰিছিল।
দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তই পশ্চিম ভাৰতবৰ্ষৰ শকসকলক পৰাস্ত কৰি তেওঁলোকৰ ৰাজ্য দখল কৰিছিল আৰু মালব, কাথিয়াৰ (গুজৰাট) আৰু সৌৰাষ্ট্ৰ জয় কৰিছিল।
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১০৮)
প্ৰশ্ন: গুপ্ত যুগৰ ভূমি বিতৰণৰ নীতি সঠিক আছিলনে? মতামত আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: পাঠত দিয়া তথ্য অনুসৰি, গুপ্ত যুগৰ ভূমি বিতৰণৰ নীতি সম্পূৰ্ণ সঠিক নাছিল। কাৰণ এই ভূমি বিতৰণ আৰু দান কৰাৰ ফলত গুপ্ত যুগত এচাম ভূমিৰ মালিক অথবা সামন্ত শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হৈছিল। কালক্ৰমত মালিকৰ ভূমিত কাম কৰা কৃষকসকল মুক্ত কৃষকৰ পৰা অৱনমিত হৈ বহতীয়া কৃষকলৈ পৰিণত হৈছিল।
প্ৰশ্ন: ‘জলসিঞ্চন ব্যবস্থা অবলম্বন কৰি খেতি কৰিলে অধিক শস্য উৎপাদন হয়’- যুক্তি আগবঢ়োবা।
উত্তৰ: সাধাৰণতে কৃষি কাৰ্য বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা (যেনে নলা, কুঁৱা, পুখুৰী আৰু কৃত্রিম জলাশয়) অৱলম্বন কৰিলে খেতি পথাৰত প্ৰয়োজন অনুসৰি পানী যোগান ধৰিব পৰা যায়, যাৰ ফলত শস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়। গুপ্ত যুগতো কৃষিৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে খেতি পথাৰত পানী যোগানৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল।
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১০৯)
প্ৰশ্ন: বর্তমান আমাৰ ৰাজ্য ‘অসমে আমদানি আৰু ৰপ্তানি কৰা কিছুমান সামগ্ৰীৰ এখন তালিকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰ: (শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে কাৰ্য) – ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজে অসমৰ আমদানি-ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ তালিকা (যেনে- ৰপ্তানি: চাহ, খাৰুৱা তেল, বাঁহ; আমদানি: খাদ্য সামগ্ৰী, যন্ত্ৰপাতি) প্ৰস্তুত কৰিব লাগিব।
প্ৰশ্ন: জল পথেদি ব্যবসায়-বাণিজ্য কৰাৰ সুবিধাসমূহ কি কি? অসমত জলপথৰ সুবিধা আছেনে?
উত্তৰ: জল পথেদি ব্যৱসায়-বাণিজ্য কৰাৰ সুবিধা হ’ল ইয়াৰ জৰিয়তে গধুৰ সামগ্ৰী (যেনে- গুপ্ত যুগত মছলা, চন্দন কাঠ, হাতী দাঁত) একেলগে বহু দূৰলৈ কম খৰচত কঢ়িয়াব পৰা যায়।
(সাধাৰণ জ্ঞান/পূৰ্বৱৰ্তী পাঠৰ আধাৰত) হয়, অসমত জলপথৰ সুবিধা আছে। ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক নদীৰে জলপথ পৰিবহণ চলে।
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১০৯)
প্ৰশ্ন: আমাৰ ৰাজ্যই মহিলাৰ সৱলীকৰণৰ বাবে লোৱা ব্যবস্থাসমূহৰ ওপৰত এটি টোকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰ: রাজ্য সরকার নারী সশক্তিকরণের জন্য একাধিক উদ্যোগ নিয়েছে। এর মধ্যে উল্লেখযোগ্য হলো: শিক্ষায় বিনামূল্যে প্রবেশাধিকার, কন্যা ভ্রূণ হত্যা রোধে কঠোর আইন, স্বনির্ভর গোষ্ঠী (SHG) গঠন করে ক্ষুদ্রঋণ সহায়তা, এবং কর্মক্ষেত্রে মাতৃত্বকালীন ছুটি ও নিরাপত্তার নিশ্চয়তা। এই পদক্ষেপগুলো মহিলাদের আর্থ-সামাজিক অবস্থার উন্নতিতে সহায়ক।
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১১১)
প্ৰশ্ন: তোমালোকৰ ওচৰে-পাজৰে থকা পুৰণি কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ এখন তালিকা প্রস্তুত কৰা। প্রতিটো কীৰ্তিচিহৰ ওপৰত একোটাকৈ টোকা লিখা।
উত্তৰ: শিৱসাগৰত অৱস্থিত এইটো আহোম যুগৰ এক বিখ্যাত কীৰ্তিচিহ্ন। ইয়াক “পূবৰ কল’ছিয়াম” বুলিও জনা যায়। এই দুমহলীয়া অট্টালিকাটো আহোম ৰজাসকলে ম’হ যুঁজ আৰু অন্যান্য খেল-ধেমালি চাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
১। উত্তৰ লিখা:
(ক) কোনে গুপ্তবংশ প্রতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰ: শ্ৰীগুপ্তই গুপ্তবংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
(খ) কোনজন গুপ্ত সম্রাটে প্রথম মহাৰাজাধিৰাজ উপাধি লৈছিল?
উত্তৰ: প্ৰথম চন্দ্ৰগুপ্তই প্ৰথম ‘মহাৰাজাধিৰাজ’ উপাধি লৈছিল।
(গ) এলাহাবাদ প্রশস্তিৰ লেখকগৰাকীৰ নাম কি?
উত্তৰ: এলাহাবাদ প্ৰশস্তিৰ লেখকগৰাকীৰ নাম হৰিসেন।
(ঘ) গংগা-উপত্যকাত থকা বন্দৰটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: গংগা-উপত্যকাত থকা বন্দৰটোৰ নাম তাম্ৰলিপ্তি।
(ঙ) সমুদ্রগুপ্তৰ সমসাময়িক কামৰূপৰ ৰজাজনৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: সমুদ্ৰগুপ্তৰ সমসাময়িক কামৰূপৰ ৰজাজনৰ নাম আছিল পুষ্যবৰ্মণ।
২। ক্রম অনুসৰি লিখা-
(ফাহিয়ান, শ্রীগুপ্ত, হৰিসেন, পুষ্যবর্মণ, স্কন্দগুপ্ত)
উত্তৰ:
শ্রীগুপ্ত
পুষ্যবর্মণ (সমূদ্ৰগুপ্তৰ সমসাময়িক)
হৰিসেন (সমূদ্ৰগুপ্তৰ ৰাজ কবি)
ফাহিয়ান (দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সময়ত)
স্কন্দগুপ্ত
৩। শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা:
(ক) প্রথম চন্দ্রগুপ্তই কামৰূপ, ডবাক জয় কৰিছিল।
উত্তৰ: অশুদ্ধ। (সমূদ্ৰগুপ্তইহে কামৰূপ, ডবাক জয় কৰিছিল।)
(খ) গুপ্ত যুগত ভূমিসমূহক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছিল।
উত্তৰ: শুদ্ধ।
(গ) গুপ্ত যুগত নাৰীৰ স্থান পুৰুষতকৈ উচ্চ আছিল।
উত্তৰ: অশুদ্ধ। (সমাজত মহিলাৰ স্থান পুৰুষৰ সমান নাছিল।)
(ঘ) ‘পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণ কৰে’- এই ধাৰণাতো বৰাহমিহিৰে উদ্ভাৱন কৰিছিল।
উত্তৰ: অশুদ্ধ। (এই বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা আর্যভট্টই উদ্ভাৱন কৰিছিল।)
(ঙ) কালিদাসে নাট্যশাস্ত্ৰ ৰচনা কৰিছিল।
উত্তৰ: অশুদ্ধ। (ভৰতে ‘নাট্যশাস্ত্ৰ’ ৰচনা কৰিছিল।)
৪। ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোবা:
(ক) চ’পৰা – (ঘ) বন্দৰ
(খ) হৰিসেন – (ক) এলাহাবাদ প্ৰশস্তি
(গ) ভৰত – (ঙ) নাট্যশাস্ত্ৰ
(ঘ) বৰাহমিহিৰ – (খ) বৃহৎ সংহিতা
(ঙ) সুশ্ৰুত – (গ) চিকিৎসা শাস্ত্ৰবিদ
৫। চমুকৈ লিখা-
(ক) গুপ্ত ৰাজত্বকালত কি কি ধাতুৰ মুদ্রাৰ প্ৰচলন আছিল?
উত্তৰ: গুপ্ত ৰাজত্বকালত সোণ-ৰূপৰ মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন আছিল।
(খ) গুপ্তসকলে ৰপ্তানি কৰা সামগ্ৰীবোৰৰ এখন তালিকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰ: গুপ্তসকলে ৰপ্তানি কৰা সামগ্ৰীবোৰ হ’ল— মছলা, চন্দন কাঠ, হাতী দাঁতেৰে তৈয়াৰী বস্ত্ৰ, মণি-মুকুতা, ঔষধি গছ, সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু কিছুমান জীৱ-জন্তু।
(গ) গুপ্ত ৰাজত্বকালত কি কি বৃত্তিধাৰীৰ লোকে বাস কৰিছিল?
উত্তৰ: গুপ্ত ৰাজত্বকালত কৃষক, বনিক (merchant) আৰু শিল্পকৰ্মী (craftsman) লোকে বাস কৰিছিল।
(ঘ) গুপ্ত ৰাজত্বকালৰ পাঁচ বিধ স্থাপত্য-কলাৰ নিৰ্দশন উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: গুপ্ত ৰাজত্বকালৰ পাঁচ বিধ স্থাপত্য-কলাৰ নিদৰ্শন হ’ল— সাঁচীৰ বিষ্ণু মন্দিৰ, দেওগড়ৰ দশাৱতাৰ মন্দিৰ, আইহোলৰ দুৰ্গা মন্দিৰ, সাৰনাথৰ ধ্যান মগ্ন বুদ্ধ, আৰু মথুৰাৰ থিয় দি থকা বুদ্ধ মূৰ্তি।
(ঙ) অজন্তা-ইলোৰা চিত্রাঙ্কনসমূহৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: অজন্তা, ইলোৰা, বাঘগুহা আদিৰ চিত্ৰাঙ্কণসমূহে গুপ্তযুগৰ গৰিমা আজিও আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে। এইবোৰ শিল্পী আৰু চিত্ৰকৰসকলে বিভিন্ন গুহা আৰু মন্দিৰসমূহত অংকন কৰা অপূৰ্ব চিত্ৰ আছিল।
(চ) অসমৰ ক’ত ক’ত গুপ্ত স্থাপত্য-ভাস্কৰ্যৰ প্ৰভাৱ পৰিলক্ষিত হয়?
উত্তৰ: অসমৰ তেজপুৰৰ দ’ পৰ্বতীয়াত থকা শিলৰ তোৰণখনত , মিকিৰ আতী (নগাঁও), বৰগংগা (নগাঁও), কামাখ্যা (গুৱাহাটী), আৰু **বৰমেধী পাৰা (দুধনৈ)**ত পোৱা ভাস্কৰ্যবোৰত গুপ্ত ভাস্কৰ্যৰ প্ৰভাৱ পৰিলক্ষিত হয়।
৬। সাহিত্য-সংস্কৃতি আৰু বিজ্ঞানলৈ গুপ্তসকলৰ অৱদানৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰ: গুপ্তসকলৰ ৰাজপৃষ্ঠপোষকতাত সাহিত্য-সংস্কৃতি আৰু বিজ্ঞানৰ যথেষ্ট বিকাশ হৈছিল।
সাহিত্য-সংস্কৃতি: এই যুগত সংস্কৃত ভাষাই উচ্চ শ্ৰেণীৰ ভাষাৰ মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল। মহাকবি কালিদাসে ‘অভিজ্ঞানম্ শকুন্তলম্’, ‘মেঘদূতম্’ আদি অমূল্য গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। শূদ্ৰকে ‘মৃচ্ছকটিকা’ আৰু বিশাখাদত্তই ‘মুদ্ৰাৰাক্ষস’ ৰচনা কৰিছিল। ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত এই যুগত পুনৰ মুদ্ৰিত হৈছিল।
বিজ্ঞান: এই যুগৰ প্ৰখ্যাত জ্যোতিৰ্বিদ আৰ্যভট্টই ‘আৰ্যভট্টীয়’ ৰচনা কৰিছিল আৰু পৃথিৱীয়ে যে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে সেই বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা উদ্ভাৱন কৰিছিল। গণিতত দশমিক পদ্ধতি আৰু শূণ্যৰ ব্যৱহাৰ এই যুগতে হৈছিল। বৰাহমিহিৰে ‘বৃহৎসংহিতা’ ৰচনা কৰিছিল আৰু ‘চৰক’ আৰু ‘সুশ্ৰুত’ উল্লেখযোগ্য চিকিৎসা শাস্ত্ৰবিদ আছিল।