পাঠঃ ২ – পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰ ভাগ
পাঠৰ মাজত থকা প্ৰশ্ন (ক্ৰিয়াকলাপ)
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ২০)
প্ৰশ্ন: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰ ভাগলৈ আমি কিয় সোমাই যাব নোৱাৰো?
উত্তৰ: আমি পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰ ভাগলৈ সোমাই যাব নোৱাৰোঁ কাৰণ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ পৰা যিমানেই ভিতৰলৈ যোৱা যায়, সিমানেই ইয়াৰ উষ্ণতা বাঢ়ি গৈ থাকে। ভূ-বিজ্ঞানীসকলে অনুমান কৰিছে যে পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰভাগৰ উত্তাপ ৬০০০° চেলছিয়াছতকৈ বেছি। ইয়াৰ উপৰি, অভ্যন্তৰ ভাগত প্ৰচণ্ড হেঁচা আছে যাৰ ফলত কেন্দ্ৰৰ উত্তপ্ত পদাৰ্থবোৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহিব নোৱাৰে।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ২২)
প্ৰশ্ন: তোমালোকে গোলক এটি লৈ দলত পর্যবেক্ষণ কৰা। এতিয়া গোলকৰ উপৰিভাগক পৃথিৱীৰ ভূত্বক হিচাপে ধৰি লৈ ইয়াত কি কি অবয়ব আছে তোমালোকৰ বহীত লিপিবদ্ধ কৰা।
উত্তৰ: (এইটো এটা ব্যৱহাৰিক কাম।) পাঠৰ মতে, ভূত্বকত থকা অৱয়বসমূহ হ’ল পৰ্বত-পাহাৰ, মালভূমি, সমভূমি, সাগৰ, মহাসাগৰ আদি।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ২৩)
প্ৰশ্ন: ভূত্বক স্তৰৰ গভীরতা বা ডাঠ কিমান?
উত্তৰ: ভূত্বক স্তৰটো গড়ে প্ৰায় ২০ কিল’মিটাৰ ডাঠ।
প্ৰশ্ন: ভূত্বক আৰু গুৰুমণ্ডল এই দুই স্তৰৰ কোনটো স্তৰে পৃথিৱীৰ ভিতৰভাগৰ বেছি অংশ আগুৰি আছে চিত্ৰৰ সহায়ত বুজাই লিখা।।
উত্তৰ: গুৰুমণ্ডলে পৃথিৱীৰ ভিতৰভাগৰ বেছি অংশ আগুৰি আছে। পৃথিৱীৰ মুঠ আয়তনৰ ০.৫ শতাংশ ভূত্বকে আৰু ১৬.০ শতাংশ গুৰুমণ্ডলে আবৰি আছে। (চিত্ৰ ২.১ আৰু ২.২ য়ে দেখুৱাইছে যে গুৰুমণ্ডল স্তৰটো ভূত্বকতকৈ বহুত ডাঠ)।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ২৪)
প্ৰশ্ন: তোমালোকে পৰিৱেশৰ চৌপাশে পোৱা বিভিন্ন ধৰণৰ শিল সংগ্রহ কৰা আৰু তাক ভালদবে পর্যবেক্ষণ কবি তলত দিয়া প্রশ্নবোৰৰ উত্তৰ লিখা:
(ক) তোমালোকে শিলবোৰ ক’ৰ ক’ৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰিছা?
(খ) শিলবোৰৰ আকাৰ-আকৃতি কেনেকুৱা?
(গ) সংগ্রহ কৰা শিলবোৰৰ বং কেনেকুৱা?
উত্তৰ: (এইটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এটা ব্যৱহাৰিক কাম।)
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ২৫)
প্ৰশ্ন: আমি শিল কি কি কামত ব্যৱহাৰ কৰো তাৰ এখন তালিকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰ: (শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে কাৰ্য। পাঠত উল্লেখ থকা মতে,) আমি শিলসমূহ ঘৰ-বাৰী, ৰাস্তা-ঘাট নিৰ্মাণ কাৰ্যত (যেনে- গ্ৰেণাইট, বেচল্ট, বালিশিল, শ্লেট, মাৰ্বল) ব্যৱহাৰ কৰোঁ। কৃত্রিম সাৰ, চিমেন্ট, চুণ আদি প্ৰস্তুত কৰিবলৈ চুণশিল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ২৫)
প্ৰশ্ন: তোমালোকে দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ কৰা বিভিন্ন ধৰণৰ মণিকৰ নামৰ এখন তালিকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰ: (শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে কাৰ্য। পাঠত উল্লেখ থকা কেইবিধমান মণিক হ’ল:) সোণ, ৰূপ, তাম, সীহ, দস্তা, গ্ৰেফাইট, হীৰা, গন্ধক (ছালফাৰ)।
—
অনুশীলনী (পৃষ্ঠা ২৮–২৯)
—
১। শুদ্ধ উত্তবটি বাছি উলিওৱা:
(ক) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা কেন্দ্ৰলৈ ৪/৩/২ টা স্তৰেৰে গঠিত।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা কেন্দ্ৰলৈ ৩ টা স্তৰেৰে গঠিত।
(খ) ভূত্বক গড়ে প্রায় ২০/৩০/২৫ কিল’মিটাৰ ডাঠ।
উত্তৰ: ভূত্বক গড়ে প্ৰায় ২০ কিল’মিটাৰ ডাঠ।
(গ) পৃথিবীৰ গর্�ভ মানে হ’ল- ভূত্বক/গুরুমণ্ডল/কেন্দ্ৰমণ্ডল।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ গৰ্ভ মানে হ’ল- কেন্দ্ৰমণ্ডল।
(ঘ) জীৱাত্ম সাধাৰণতে গেদীয় শিল/আগ্নেয়শিল/ৰূপান্তৰিত শিলত পোৱা যায়।
উত্তৰ: জীৱাশ্ম সাধাৰণতে গেদীয় শিলত পোৱা যায়।
(ঙ) আটাইতকৈ টান মণিকবিধ হ’ল সোণ/হীৰা/দস্তা।
উত্তৰ: আটাইতকৈ টান মণিকবিধ হ’ল হীৰা।
—
২। খালী ঠাই পূৰ কৰা:
(ক) ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা অভ্যন্তৰ ভাগলৈ ক্রমান্বয়ে ____ বাঢ়ি গৈ থাকে।
উত্তৰ: ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা অভ্যন্তৰ ভাগলৈ ক্ৰমান্বয়ে উষ্ণতা বাঢ়ি গৈ থাকে।
(খ) ভূত্বক স্তবক ____ বুলিও জনা যায়।
উত্তৰ: ভূত্বক স্তবক ‘ছিয়াল’ (Sial) স্তৰ বুলিও জনা যায়।
(গ) মাটি ____ আৰু ____ পদাৰ্থৰে গঠিত।
উত্তৰ: মাটি জৈৱিক আৰু অজৈৱিক পদাৰ্থৰে গঠিত।
(ঘ) মেগ্গ্নাৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা শিলক ____ শিল বোলে।
উত্তৰ: মেগ্মাৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা শিলক আগ্নেয় শিল বোলে।
(ঙ) মণিকবোৰ সাধাৰণতে ____ পদার্থ।
উত্তৰ: মণিকবোৰ সাধাৰণতে কঠিন পদাৰ্থ।
—
৩। চমু উত্তৰ লিখা:
(ক) ভূত্বক মানে কি বুজা?
উত্তৰ: পৃথিবীৰ উপৰিভাগৰ কঠিন আৱৰণটোক ভূত্বক বুলি কোৱা হয়।
(খ) আগ্নেয় শিল কাক বোলে?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত থকা গলিত, উত্তপ্ত পদাৰ্থ (মেগ্মা) বা বাহিৰলৈ ওলাই অহা লাভা শীতল হৈ গোট মাৰি যি শিলৰ সৃষ্টি হয়, তাক আগ্নেয় শিল বোলে।
(গ) মাটি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ খোলাটোৰ একেবাৰে ওপৰৰ কোমল তৰপটো য’ত আমি ঘৰ-দুৱাৰ সাজোঁ, খেতি-বাতি কৰোঁ, আৰু য’ত গছ-গছনিয়ে খামোচ মাৰি ধৰি থাকে, সেই অংশক আমি মাটি বুলি কওঁ।
(ঘ) মণিক কি?
উত্তৰ: পৃথিৱীত প্ৰাকৃতিকভাবে সৃষ্টি হোৱা অজৈৱিক গোটা পদাৰ্থসমূহেই হ’ল মণিক।
(ঙ) ‘হিউমাছ’ কাক বোলে?
উত্তৰ: মাটিত থকা গছ-গছনিৰ ডাল-পাতৰ অংশ, জীৱ-জন্তুৰ মৃতদেহ আৰু বিষ্ঠাবোৰ পচি আৰু অণুজীৱৰ প্ৰভাৱত যি জৈৱিক পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়, তাক ‘হিউমাছ’ বোলে।
—
৪। উত্তৰ লিখা- (১০০টা মান শব্দৰ ভিতৰত)
—
(ক) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা অভ্যন্তৰ ভাগলৈ প্রধান স্তব কেইটা আৰু কি কি? চিত্র আঁকি বুজাই লিখা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা অভ্যন্তৰ ভাগলৈ মূল তিনিটা স্তৰ বা তৰপ আছে। এই স্তৰ তিনিটা হ’ল ক্ৰমে- ভূত্বক (Crust), গুরুমণ্ডল (Mantle) আৰু কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core)।
ভূত্বক: পৃথিবীৰ উপৰিভাগৰ কঠিন আৱৰণটোকে ভূত্বক বোলে। ই গড়ে প্ৰায় ২০ কিল’মিটাৰ ডাঠ।
গুৰুমণ্ডল: ভূত্বকৰ ঠিক তলৰ দ্বিতীয় স্তৰটো হ’ল গুৰুমণ্ডল। এই স্তৰটো প্ৰায় ২,৯০০ কিল’মিটাৰ ডাঠ।
কেন্দ্ৰমণ্ডল: গুৰুমণ্ডলৰ ঠিক তলতে কেন্দ্ৰক আৱৰি থকা স্তৰটোৱেই হ’ল কেন্দ্ৰমণ্ডল। এই স্তৰটো প্ৰায় ৩,৪৮৬ কিল’মিটাৰ ডাঠ।
—
(খ) শিল কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি বুজাই লিখা।
উত্তৰ: উৎপত্তি অনুযায়ী শিলক তিনি প্ৰকাৰে ভাগ কৰিব পাৰি। এই তিনি প্ৰকাৰৰ শিল হ’ল-
১। আগ্নেয় শিল: পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগৰ উত্তপ্ত গলিত পদাৰ্থ (মেগ্মা) বা বাহিৰলৈ ওলাই অহা লাভা শীতল হৈ গোট মাৰি এই শিলৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ- গ্ৰেণাইট, বেছল্ট।
২। গেদীয় শিল: আগ্নেয় শিল আদি শীত, তাপ, বতাহ, বৰষুণৰ ফলত ভাঙি সেই ভগা অংশবোৰ বতাহ, নৈ আদিয়ে কঢ়িয়াই নি সাগৰ বা আন নিম্ন অংশত তৰপে তৰপে জমা কৰে। এই গেদবোৰ বছৰ বছৰ ধৰি জমা হৈ চাপ আৰু তাপৰ ফলত কঠিন হৈ গেদীয় শিলৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ- কয়লা, চুণশিল।
৩। ৰূপান্তৰিত শিল: আগ্নেয় আৰু গেদীয় শিল যদি বহুদিন ধৰি অধিক চাপ আৰু তাপৰ প্ৰভাৱত থাকে, তেন্তে তাৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন হৈ এক নতুন শিলৰ সৃষ্টি হয়। এনে শিলক ৰূপান্তৰিত শিল বোলে। উদাহৰণ- চূণশিলৰ পৰা মাৰ্বল, বালিশিলৰ পৰা কোৱাৰ্টযাইট।
—
(গ) শিল আৰু মাটিৰ মাজত পার্থক্য বিচাৰ কৰা।
উত্তৰ: শিল আৰু মাটিৰ মাজত পাৰ্থক্য হ’ল:
শিল: শিল হ’ল পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ গোটা আৰু আপেক্ষিকভাৱে টান পদাৰ্থ। ই বিভিন্ন মণিকৰ দ্বাৰা গঠিত।
মাটি: মাটি হ’ল পৃথিৱীৰ খোলাটোৰ একেবাৰে ওপৰৰ কোমল তৰপ। শিলবোৰ শীত, তাপ, বতাহ, বৰষুণ আদিৰ প্ৰভাৱত জহি-খহি চূর্ণ-বিচূর্ণ হৈ মাটিৰ উৎপত্তি হয়। মাটিত শিলৰ মণিকৰ উপৰিও জৈৱিক পদাৰ্থ (হিউমাছ), পানী আৰু বায়ু থাকে।
—
(ঘ) “মাটি অবিহনে গছ-গছনি, জীব-জন্তু জীয়াই থাকিব নোৱাবে”- কথাষাৰ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: কথাষাৰ সঁচা। মাটি হ’ল সকলো প্ৰকাৰৰ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ আবাসস্থলী। গছ-গছনিয়ে মাটিত খামোচ মাৰি ধৰি থাকে আৰু মাটিৰ পৰাই পুষ্টি আহৰণ কৰে। মাটিত থকা জৈৱিক পদাৰ্থসমূহে (হিউমাছ) উদ্ভিদক পুষ্টিৰ যোগান ধৰে। মানুহৰ জীৱন-ধাৰণৰ বাবে খাদ্য দ্ৰব্য (খেতি-বাতি) আৰু বাসস্থান মাটিৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল। সেয়েহে মাটি অবিহনে গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তু জীয়াই থকাটো সম্ভৱ নহয়।
—
(ঙ) “মাটি গঠনত জলবায়ুৰ প্রভাৱ অপৰিহাৰ্য” – কথাষাৰ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: মাটি গঠনত জলবায়ুৰ প্ৰভাৱ অপৰিহাৰ্য। শিলৰ পৰাহে মাটিৰ উৎপত্তি হয়। শিলবিলাক সময়ৰ সোঁতত শীত, তাপ, বতাহ, বৰষুণ আদি জলবায়ুৰ প্ৰাকৃতিক কাৰকসমূহৰ প্ৰভাৱত জহি-খহি চূর্ণ-বিচূর্ণ হয়। এই চূর্ণ-বিচূর্ণ অংশবোৰৰ পৰাই মাটিৰ সৃষ্টি হয়। সেয়েহে, জলবায়ুৰ প্ৰভাৱ অবিহনে শিলবোৰ ভাঙি মাটি গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো সম্ভৱ নহয়।
—
(চ) ভূত্বকত পোৱা শিল, মণিক আৰু মাটিৰ মাজত সম্পর্ক বিচাৰ কৰা।
উত্তৰ: ভূত্বকত পোৱা শিল, মণিক আৰু মাটি ইটোৰ লগত সিটো ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত। মণিক হ’ল প্ৰাকৃতিকভাবে সৃষ্টি হোৱা অজৈৱিক গোটা পদাৰ্থ। শিলসমূহ ভিন ভিন মণিকেৰে গঠিত। আনহাতে, শিলৰ পৰাই মাটিৰ উৎপত্তি হয়। শিলবোৰ জহি-খহি চূর্ণ-বিচূর্ণ হৈ মাটিৰ সৃষ্টি কৰে। সেয়েহে, শিলত থকা মণিকবিলাক মাটিতো পোৱা যায়।
—
৫। শিলৰ শ্রেণীবিভাগ —
আগ্নেয় শিল
গ্ৰেণাইট
বেছল্ট
গ্ৰেব্ৰ’
গেদীয় শিল
বালিশিল
কয়লা
চুণশিল
কংলোমাৰেট
বোকাশিল
ৰূপান্তৰিত শিল
মাৰ্বল
শ্লেট
নিছ
চিষ্ট
কোৱাৰ্টযাইট
—
৬। দলত আলোচনা কৰি লিখা
(ক) মাটিৰ লগত উদ্ভিদ আৰু প্রাণীজগতৰ সম্বন্ধ কি?
উত্তৰ: মাটি হ’ল সকলো প্ৰকাৰৰ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ আবাসস্থলী। উদ্ভিদসমূহে মাটিত খামোচ মাৰি থাকে আৰু মাটিৰ পৰাই পুষ্টি (যেনে ‘হিউমাছ’) আৰু পানী আহৰণ কৰি জীয়াই থাকে। প্ৰাণীজগতে (মানুহকে ধৰি) খাদ্যৰ বাবে এই উদ্ভিদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু বাসস্থানৰ বাবেও মাটিৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল।
(খ) যদিহে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ পৰা সাৰুৱা মাটি নোহোৱা হৈ যায়, তেতিয়া কি হ’ব?
উত্তৰ: যদি পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ পৰা সাৰুৱা মাটি নোহোৱা হৈ যায়, তেন্তে গছ-গছনি জীয়াই থাকিব নোৱাৰিব। কাৰণ গছ-গছনিয়ে মাটিৰ পৰাই পুষ্টি আহৰণ কৰে। মাটি ন’হলে খেতি-বাতি কৰিব পৰা নাযাব। ইয়াৰ ফলত মানুহকে ধৰি সমগ্ৰ জীৱ-জগত খাদ্যৰ অভাৱত জীয়াই থকাটো অসম্ভৱ হৈ পৰিব।