প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা
প্ৰশ্নাৱলী (Questions)
১। চমু উত্তৰ লিখা:
প্রশ্ন আৰু উত্তৰ
(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম হ’ল:
বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক জীৱক
পাণিনি
চাণক্য
অত্রেয় ঋষিৰ আন ছাত্ৰসকল।
(খ) তক্ষশীলালৈ কোন কোন দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল?
উত্তৰ: তক্ষশীলালৈ পশ্চিমৰ পৰা, পাৰস্য দেশৰ পৰা, বেকট্ৰিয়া আৰু মগধ দেশৰ পৰাও ছাত্ৰ আহি পঢ়িছিল। যেতিয়া ই বৌদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয় হ’ল, তেতিয়া চীনদেশৰ পৰাও বহুত ছাত্ৰ আহিছিল।
(গ) নাগাৰ্জুন কোন? ক’ত আছিল আৰু কি কৰিছিল?
উত্তৰ: নাগাৰ্জুন আছিল শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক। শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয় অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰত আছিল। তেওঁ ইয়াত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ দুয়োবিধ শিক্ষাকে দিছিল।
(ঘ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা কোনজন চীনা ছাত্ৰক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল? নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন কোন?
উত্তৰ: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা চীনা ছাত্ৰজন আছিল য়ুয়ানচ্যাং। তেওঁ যোগশাস্ত্ৰ পঢ়িছিল। তেওঁক নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন আছিল কামৰূপ দেশৰ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মা।
(ঙ) উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কি সম্পদ কোনে, কেতিয়া ধ্বংস কৰিলে?
উত্তৰ: উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটা বহুমূলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল। এই সম্পদটো মুছলমানবিলাকে ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত ধ্বংস কৰিছিল।
(চ) কোনখন বিশ্ববিদ্যালয় কাৰ দিনত কোনবিলাক পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল?
উত্তৰ: উজ্জয়িনীৰ বিশ্ববিদ্যালয় একালত অৰ্থাৎ বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো পণ্ডিত লোকসকলৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল।
২। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটিৰ কথাখিনি চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটি আৰ্য শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য, বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ গঠন আৰু বৰ্তমানৰ শিক্ষাৰ লগত ইয়াৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত আধাৰিত।
শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য: আৰ্য-শিক্ষাৰ মূলমন্ত্ৰ আছিল মোক্ষ লাভ, যি কৰ্ম, ভক্তি আৰু জ্ঞানৰ ভিতৰেদি পোৱাৰ বিধান কৰিছিল। সাধাৰণ মানুহৰ বাবে ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম এই তিনি বৰ্গৰ সাধনা বিধান কৰিছিল। শিক্ষাৰ চৰম উদ্দেশ্য ত্যাগ হ’লেও ইয়াত অনাসক্ত ভোগকহে ত্যাগী বুলি ধৰিছিল।
বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ: প্ৰাচীন ভাৰতত ছটা বিশ্ববিদ্যালয় আছিল: তক্ষশীলা (১৮ বিধ শিক্ষা দিছিল, ছাত্ৰ আছিল পাণিনি আৰু চাণক্য), শ্ৰীধান্যকটক (নাগাৰ্জুন আছিল প্ৰধান শিক্ষক), নালন্দা (ৰত্নোদধি নামৰ ন-তলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল, দশ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল), উদান্তপুৰী, বিক্ৰমশীলা (১০৮ জন অধ্যাপক আছিল), আৰু উজ্জয়িনী (জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা দিছিল)।
পাঠ্যক্ৰম: বিশ্ববিদ্যালয়বিলাকত ৬৪ কলাবিদ্যাৰ শিক্ষা ১১ টা বিভাগত দিয়া হৈছিল।
বৰ্তমানৰ লগত পাৰ্থক্য: আগৰ দিনত শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি নাছিল। উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰক ফুলাই তুলি অসৎ বৃত্তিবোৰক দলিয়াই পেলাই জীৱন যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰা। বৰ্তমানৰ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি হোৱা বাবেহে নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰা ছাত্ৰৰ সংখ্যা কম বুলি কবিয়ে মত প্ৰকাশ কৰিছে।
৩। প্রাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়বিলাকৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ:
প্ৰাচীন ভাৰতত অনুসন্ধানৰ ফলত জনা মতে ছটা বিশ্ববিদ্যালয় আছিল:
তক্ষশীলা (Takṣaśilā):
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে বৰ্তমান আছিল।
ইয়াৰ তলত কেইবাখনো চতুষ্পাঠী আছিল।
ইয়াত ওঠৰ বিধ শিক্ষা যেনে—ভাস্কৰ-বিদ্যা, চিত্ৰাংকন, মূৰ্তিকটা, হাতেৰে কৰা বিদ্যা-শিক্ষা, আৰু আয়ুৰ্বেদ শিক্ষা দিছিল।
ইয়াৰ ছাত্ৰ আছিল জীৱক, পাণিনি, আৰু চাণক্য। পশ্চিমৰ পৰা, পাৰস্য, বেকট্ৰিয়া আৰু মগধৰ পৰাও ছাত্ৰ আহিছিল।
শ্ৰীধান্যকটক (Śrīdhānyakaṭaka):
অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰত আছিল।
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে বৰ্তমান আছিল।
ইয়াত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ দুয়োবিধ শিক্ষাকে দিয়া হৈছিল।
ইয়াৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল নাগাৰ্জুন。
নালন্দা (Nālandā):
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকাৰ পৰা আঠ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে বৰ্তমান আছিল।
ইয়াত দহ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল।
ইয়াত বেদ, চিকিৎসা, অংকশাস্ত্ৰ, ব্যাকৰণ, তৰ্কশাস্ত্ৰ, দৰ্শনশাস্ত্ৰ আৰু আধ্যাত্ম্যবিজ্ঞানৰ শিক্ষা দিছিল।
ইয়াত কোনো খৰচ নোলোৱাকৈ শিক্ষাদান কৰিছিল।
ইয়াৰ ৰত্নোদধি নামৰ ন-তলীয়া পুথিভঁৰালটো ভাৰতৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ আছিল।
ইয়াত য়ুয়ানচ্যাঙে যোগশাস্ত্ৰ পঢ়িছিল।
উদান্তপুৰী (Udantapurī):
পাল ৰজাবিলাকৰ আগৰে পৰা আছিল, কিন্তু খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতাব্দীতহে বিশেষ খ্যাতি লাভ কৰে।
ইয়াৰ এটা বহুমূলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল, যি ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত মুছলমানবিলাকে নষ্ট কৰিলে।
বিক্ৰমশীলা বা দেৱবিহাৰ (Vikramaśīlā or Devabihār):
খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতাব্দীত ধৰ্মপাল ৰজাই ৰাজত্ব কৰে।
ইয়াৰ তলত ছটা উচ্চ বিদ্যালয় আৰু ১০৮ জন অধ্যাপক আছিল।
ছাত্ৰ থাকিবৰ নিমিত্তে ইয়াৰ গাতে লগা চাৰিখন সত্ৰ বা ছাত্ৰাবাস আছিল, য’ত ছাত্ৰবিলাকে বিনা খৰচে খাবলৈ আৰু থাকিবলৈ পাইছিল।
উজ্জয়িনী (Ujjayinī):
বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো পণ্ডিত লোকসকলৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল。
ইয়াত বিশেষকৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল।
৪। আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা কিমানটি? প্রাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আৰ্য শিক্ষাৰ কলা-বিদ্যা কোন কোন বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল?
উত্তৰ:
আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা ৬৪ টি।
প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আৰ্য শিক্ষাৰ ৬৪ কলা-বিদ্যা তলত দিয়া ১১ টা বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল:
সাহিত্য
গৃহপাল বিদ্যা
ৰন্ধন বিদ্যা
সাজ-সজ্জা আৰু পৰিচ্ছদ বিদ্যা
হাতেৰে কাম কৰা বিদ্যা
শিল্প বিদ্যা
বিজ্ঞান
সংগীত বিদ্যা
নাট্য বিদ্যা
শিষ্টাচাৰ বিদ্যা
শাৰীৰিক ব্যায়াম বিদ্যা
৫। আজি কালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্রাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পার্থক্যৰ কথা বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
আজি কালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পাৰ্থক্যৰ বিষয়ে তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য (The Goal of Education)
প্ৰাচীন শিক্ষা: ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল মোক্ষ লাভ, যি ধৰ্ম, অৰ্থ, কামৰ সাধনাৰ মাজেৰে পাব পাৰি। শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰক ফুলাই তুলি অসৎ বৃত্তিবোৰক দলিয়াই পেলাই তেওঁক জীৱন যুদ্ধৰ বাবে ভালকৈ সাজু কৰা।
বৰ্তমানৰ শিক্ষা: আজি কালিৰ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য হৈছে প্ৰধানকৈ চাকৰি।
🧠 জ্ঞান আহৰণ আৰু উদ্ভাৱন
প্ৰাচীন শিক্ষা: আগৰ কালৰ ছাত্ৰবিলাকে শিক্ষা লাভ কৰি নানা বিষয়ত সিদ্ধি লাভ কৰি নতুন নতুন তত্ত্ব আৰু সত্য আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি নোহোৱা বাবে স্বাধীন চিন্তা কৰিব পৰা পৰিৱেশ আছিল।
বৰ্তমানৰ শিক্ষা: বৰ্তমান লাখে লাখে ল’ৰাই শিক্ষা লাভ কৰিছে যদিও স্বাধীন চিন্তা কৰি নতুন তত্ত্ব উলিয়াব পৰা ছাত্ৰৰ সংখ্যা ইমান কম। কিয়নো আজিকালিৰ ছাত্ৰৰ মনত শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি থকাৰ বাবে স্বাধীন চিন্তাৰ অভাৱ হৈছে।
ত্যাগৰ ধাৰণা
প্ৰাচীন শিক্ষা: ত্যাগ কাৰ্য শিক্ষাৰ চৰম উদ্দেশ্য হ’লেও, ইয়াত অনাসক্ত ভোগকহে ত্যাগী বুলি ধৰিছিল। অৰ্থাৎ, সংসাৰ ত্যাগ কৰি সন্ন্যাসী হোৱাটো বাধ্যতামূলক নাছিল, কিন্তু সংসাৰত থাকিও তাৰ প্ৰতি নিৰ্লিপ্ত বা অনাসক্ত হোৱাটোহে ত্যাগ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
বৰ্তমানৰ শিক্ষা: অনেকে ভুল কৰে যে হিন্দুৰ শিক্ষা আছিল মানুহক সংসাৰ ত্যাগী বা সংসাৰী কৰা, কিন্তু মূল পাৰ্থক্যটো আছিল জীৱনৰ প্ৰতি থকা সজ বৃত্তিবোৰ ফুলাই তোলাত।
৬। চমুটোকা লিখা:
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়।
উত্তৰ:
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয় :তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে বৰ্তমান আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ তলত কেইবাখনো চতুষ্পাঠী আছিল আৰু তাত ওঠৰ বিধ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। ইয়াত ভাস্কৰ-বিদ্যা, চিত্ৰাংকন, মূৰ্তিকটা, হাতেৰে কৰা বিদ্যা-শিক্ষা, আৰু আয়ুৰ্বেদ শিক্ষা দিছিল। বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক জীৱক, পাণিনি, আৰু চাণক্যও এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰে ছাত্ৰ আছিল। পশ্চিমৰ পৰা, পাৰস্য, বেকট্ৰিয়া আৰু মগধ দেশৰ পৰাও ছাত্ৰ আহি পঢ়িছিল。
বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয় : বিক্ৰমশীলা বা দেৱবিহাৰ বিশ্ববিদ্যালয় খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতাব্দীত ধৰ্মপাল ৰজাৰ দিনত আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ তলত ছটা উচ্চ বিদ্যালয় আৰু ১০৮ জন অধ্যাপক আছিল। ছাত্ৰৰ বাবে বিদ্যালয়ৰ গাতে লগা চাৰিখন সত্ৰ অৰ্থাৎ ছাত্ৰাবাস আছিল। ছাত্ৰবিলাকে এই ছাত্ৰাবাসত বিনা খৰচে খাবলৈ আৰু থাকিবলৈ পাইছিল。 এই বিদ্যালয় ৪০০ বছৰৰ পাছত নষ্ট হয়।
নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকাৰ পৰা আঠ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে বৰ্তমান আছিল। ইয়াৰ বাহিৰে-ভিতৰে দহ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল। ইয়াত বেদ, চিকিৎসা, অংকশাস্ত্ৰ, ব্যাকৰণ, তৰ্কশাস্ত্ৰ, দৰ্শনশাস্ত্ৰ আৰু আধ্যাত্ম্যবিজ্ঞানৰ শিক্ষা দিছিল。 এই বিশ্ববিদ্যালয়ত কোনো খৰচ নোলোৱাকৈ শিক্ষাদান কৰিছিল。 ইয়াৰ ৰত্নোদধি নামৰ ন-তলীয়া পুথিভঁৰালটো ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো পুথিভঁৰালতকৈ ডাঙৰ আছিল। চীনদেশৰ পৰিব্ৰাজক য়ুয়ানচ্যাঙে ইয়াত যোগশাস্ত্ৰ পঢ়িছিল।
৭। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটোৰ পৰা তুমি কি কি মূল্যৱান কথা শিকিলা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটোৰ পৰা শিকা মূল্যৱান কথাসমূহ:
শিক্ষাৰ চিৰন্তন উদ্দেশ্য: শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য কেৱল চাকৰি নহয়, বৰং মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰক ফুলাই তুলি জীৱন যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰা।
অনাসক্ত ত্যাগ: ত্যাগৰ অৰ্থ সংসাৰ ত্যাগ কৰা নহয়, বৰং অনাসক্ত ভোগকহে ত্যাগী বুলি ধৰা।
জ্ঞানৰ উচ্চতা: প্ৰাচীন ভাৰতত শিক্ষানুষ্ঠানবিলাক ইমান উচ্চ মানদণ্ডৰ আছিল যে ইয়াত ৬৪ কলাবিদ্যাৰ শিক্ষা দিছিল।
উচ্চ আদৰ্শ: নালন্দাৰ দৰে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰবিলাক ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো ছাত্ৰৰ বাবে আদৰ্শ আছিল, য’ত সাতশ বছৰৰ ভিতৰত এজন ছাত্ৰৰো অশিষ্টাচাৰৰ কথা উল্লেখ নাই।
বিনা খৰচৰ শিক্ষা: কিছুমান বিশ্ববিদ্যালয়ত ছাত্ৰবিলাকে বিনা খৰচে খাবলৈ আৰু থাকিবলৈ পাইছিল。
স্বাধীন চিন্তাৰ মূল্য: স্বাধীন চিন্তা নকৰিলে নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰিব নোৱাৰি।
ভাষা-বিষয়ক (Language-based)
১। বাক্য ৰচনা কৰা:
(ক) স্বাধীন চিন্তা (খ) জ্যোতিষশাস্ত্ৰ (গ) পোৰা মাটি (ঘ) বাহিৰে-ভিতৰে।
উত্তৰ:
(ক) স্বাধীন চিন্তা – আজি-কালিৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত স্বাধীন চিন্তা কৰাৰ অভ্যাস কম।
(খ) জ্যোতিষশাস্ত্ৰ – উজ্জয়িনীৰ বিশ্ববিদ্যালয়ত বিশেষকৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল।
(গ) পোৰা মাটি – নালন্দাত খনন কৰি ভাস্কৰ বৰ্মাৰ চিঠিৰ লগত যোৱা এটা পোৰা-মাটিৰ মোহৰ পোৱা গৈছিল।
(ঘ) বাহিৰে-ভিতৰে – নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাহিৰে-ভিতৰে দহ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল।
২। তলৰ শব্দকেইটাৰ সন্ধি ভাঙা:
শিক্ষাগাৰ, বিদ্যালয়, পুৰুষাৰ্থ।
উত্তৰ:
শিক্ষাগাৰ = শিক্ষা + আগাৰ
বিদ্যালয় = বিদ্যা + আলয়
পুৰুষাৰ্থ = পুৰুষ + অৰ্থ