কানাইৰ চাতুৰী
প্ৰশ্নাৱলী (Questions)
১। অতি চমু উত্তৰ দিয়া:
ক) কৃষ্ণক টোপনিৰ পৰা জগাবলৈ কোনে আহি যশোদাক কৈছিল?
উত্তৰ: কৃষ্ণক টোপনিৰ পৰা জগাবলৈ গোপ শিশুসকলে আহি যশোদাক কৈছিল।
(খ) কৃষ্ণই কিমান দিন টোপনিৰ পৰা নুঠাকৈ আৰু নোখোৱাকৈ থাকিব বুলি মাকক জনাইছিল?
উত্তৰ: কৃষ্ণই দিন চাৰি পাঞ্চ (চাৰী-পাঁচ দিন) টোপনিৰ পৰা নুঠাকৈ আৰু নোখোৱাকৈ থাকিব বুলি মাকক জনাইছিল।
(গ) দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাবলৈ কৃষ্ণই কি ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল?
উত্তৰ: দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাবলৈ কৃষ্ণই মোহিনী স্বৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।
(ঘ) কপিল মুনিৰ মাতৃ কোন আছিল?
উত্তৰ: কপিল মুনিৰ মাতৃ আছিল দেৱহূতি।
(ঙ) কি ৰূপ ধাৰণ কৰি কৃষ্ণই বলিক ছলনা কৰিছিল?
উত্তৰ: বামন স্বৰূপ ধাৰণ কৰি কৃষ্ণই বলিক ছলনা কৰিছিল।
২। “তথাপি তোহাক দেখন্তে ডৰত, উৰি যায় মোৰ জীউ।” এইষাৰ কাৰ উক্তি? কাক দেখি, কিয় তেওঁৰ ভয়তে জীউ উৰি যায় বুজাই লিখা।
উত্তৰ:
উক্তি: এইষাৰ উক্তি হৈছে শিশুকৃষ্ণৰ।
কাক দেখি ভয়ত জীউ উৰি যায়: কৃষ্ণই তেওঁৰ মাতৃ যশোদাক দেখি ভয়তে জীউ উৰি যায় বুলি কৈছে।
কাৰণ: কৃষ্ণই কৌতুক আৰু অভিমানেৰে কৈছে যে তেওঁ নিজে নাৰায়ণ আৰু জগত কাৰণ, কিন্তু তেওঁৰ মাকেই হৈছে গোৱালৰ জীউ। তথাপি তেওঁ (ঈশ্বৰ) মাকক (গোৱালৰ জীয়ৰী) দেখুৱাই কৈছে যে তেওঁক দেখিলেই ভয়ত তেওঁৰ জীউ উৰি যায়। ইয়াত যশোদাই গোটেই জগতৰ কাৰণ শ্ৰীকৃষ্ণক শাসন কৰিব বিচৰা মানৱীয় কাৰ্যটোক লৈ কৃষ্ণই এই কৌতুক কৰিছে।
৩। “মোহিনী স্বৰূপে অমৃত পিয়ালো, সাধিলো দেৱৰ কাম।” – কোনে মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল? তেওঁ কাক অমৃত খুৱাই দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল; খৰচি মাৰি লিখা।
উত্তৰ:
মোহিনী ৰূপ ধাৰণ: বিষ্ণুৱে (যি কৃষ্ণৰ ঈশ্বৰীয় ৰূপ) মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল。
কাৰ্য সাধন: পুৰাণৰ মতে, অমৃত লাভৰ পিছত দেৱতা আৰু অসুৰৰ মাজত অমৃত ভাগ-বতৰা কৰাক লৈ কাজিয়া লাগে। অসুৰসকলে ছলনাৰে অমৃত খাই অমৰ হ’বলৈ বিচাৰিছিল। সেই সময়ত বিষ্ণুৱে মোহিনী নামৰ অতি সুন্দৰী স্ত্ৰীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি অসুৰসকলক বিভ্ৰান্ত কৰিছিল।
অমৃত পিয়াই: মোহিনী ৰূপত তেওঁ দেৱতাসকলকহে অমৃত পিয়াইছিল আৰু ছলনা কৰা অসুৰসকলক বঞ্চিত কৰিছিল। এইদৰে তেওঁ দেৱতাৰ কাম (অমৰত্ব প্ৰদান কৰি দেৱতাৰ পক্ষ ৰক্ষা) সাধন কৰিছিল।
৪। মাকৰ কি কি গুণৰ কথা ক’বলৈ শিশু কৃষ্ণৰ লাজ লাগে বুলি কৈছিল? কথাখিনি তোমাৰ নিজৰ কথাৰে বহলাই লিখা।
উত্তৰ:
শিশু কৃষ্ণই অভিমানেৰে মাক যশোদাৰ নিম্নলিখিত ‘গুণ’ বা দোষবোৰৰ কথা ক’বলৈ লাজ লাগে বুলি কৈছিল [cite: 576-578]:
[cite_start]কৃপণতা (ধনৰ লোভ): মাকে তেওঁক ছয়ৰতি সোণাৰ বংশী গঢ়াই নিদিয়ে, অথচ তেওঁলোক ৰাজ পটেশ্বৰীৰ দৰে ঐশ্বৰ্যশালী হৈ আছে। কৃষ্ণই অভিশাপ দিছে যে সেই ধনত জুই লাগিব। ইয়াৰ দ্বাৰা মাকৰ ধনৰ প্ৰতি থকা লোভ (কৃপণতা)ৰ কথাহে ক’ব বিচাৰিছে।
অনাদৰপূৰ্ণ আহাৰ: কৃষ্ণই গৰু চৰাবলৈ যাওঁতে মাকৰ পৰা একমুঠি অন্ন হে পায়। গৰু আগুৰোতে চৌপৰ (চাৰি প্ৰহৰ) দিনতো সেই আধাপেট আহাৰো নাটে। ইমান ঐশ্বৰ্য থকাৰ পাছতো পুত্ৰক এনেদৰে অনাদৰপূৰ্ণ আহাৰ দি পঠিওৱাৰ কথা ক’বলৈ তেওঁ লাজ পায়।
শারীৰিক কষ্ট: কৃষ্ণই বাশৰ বংশী বজাওঁতে তেওঁৰ দুই ওঠ ফাটি তেজ বহি যায়, কিন্তু মাকে তেওঁক ভাল বাঁশী গঢ়াই নিদিয়ে। গৰু চৰাওঁতে তেওঁ কণ্টক বনত লৱৰিয়া ফুৰোতেও কাঁইটে বিন্ধে, কিন্তু সেই কষ্টৰ প্ৰতি মাকৰ ভ্ৰূক্ষেপ নাই।
অৱহেলা: মাকৰ বাবে তেওঁৰ গৰু-ধূলি পৰা কুটকুৰা চুলি কুকুহা পৰি জটা বান্ধিছে, কিন্তু মূৰত তৈল মাথে দেখা নাই। মাকৰ এই অৱহেলাবোৰ ক’বলৈ তেওঁৰ লাজ আৰু দুখ লাগে।
৫। চমু টোকা লিখা:
(ক) বামন (খ) দেবহুতি (গ) কপিল (ঘ) শ্রীধৰ কন্দলী (ঙ) দৈৱকী।
উত্তৰ:
(ক) বামন (Bāman)
বামন হৈছে বিষ্ণুৰ পঞ্চম অৱতাৰ। বিষ্ণুৱে এই অৱতাৰত বাওনা মানুহৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। তেওঁ দৈত্যৰাজ বলিৰ যজ্ঞলৈ আহি ছলনাৰে তিনি পদ ভূমি বিচাৰিছিল। এই ছলনাৰ যোগেদি তেওঁ বলিক পাতাললৈ পঠাইছিল। কৃষ্ণই তেওঁৰ মাকক এই বামন অৱতাৰৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল যে বামন হৈয়ে তেওঁ বলিক ছলনা কৰিছিল।
(খ) দেবহূতি (Debahūti)
দেৱহূতি আছিল স্বায়ম্ভূৱ মুনিৰ কন্যা। তেওঁ কদম মুনিৰ পত্নী আৰু কপিল মুনিৰ মাতৃ আছিল。 কৃষ্ণই মাক যশোদাক নিজৰ ঐশ্বৰিক ৰূপৰ কথা কওঁতে কপিল মুনিৰ অৱতাৰৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল আৰু কৈছিল যে কপিল স্বৰূপে তেওঁ দেৱহূতি নামৰ মাতৃক তত্ত্ব জ্ঞান দি তাৰিছিল।
(গ) কপিল (Kapil)
কপিল হৈছে এজন প্ৰসিদ্ধ মুনি। তেওঁ সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰবৰ্তক। তেওঁ কদম মুনি আৰু দেৱহূতিৰ পুত্ৰ আছিল। কপিলক বিষ্ণুৰ আন এক অৱতাৰ বুলিও ধৰা হয়। কপিল মুনিৰ শাপতে সগৰ ৰজাৰ ষাঠি হেজাৰ পুত্ৰ ভস্মীভূত হৈছিল। কৃষ্ণই যশোদাক কৈছিল যে কপিল স্বৰূপে তেওঁ দেৱহূতি নামৰ মাতৃক তত্ত্ব বিচাৰ কৈছিল আৰু উদ্ধাৰ কৰিছিল।
(ঘ) শ্রীধৰ কন্দলী (Sridhar Kandali)
শ্ৰীধৰ কন্দলী আছিল মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ পৰৱৰ্তী কালৰ কবি। তেওঁৰ কাব্যত বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ সুস্পষ্ট। তেওঁ ‘কাণখোৱা’ আৰু ‘ঘুনুচা কীৰ্ত্তন’ নামৰ দুখন কাব্য ৰচনা কৰিছিল। ‘কাণখোৱা’ পুথিখন নিচুকনি গীতৰ আৰ্হিত ৰচনা কৰা, য’ত বিষ্ণুৰ অৱতাৰৰ লীলা-মাহাত্ম্য সহজ-সৰল আৰু প্ৰাঞ্জল ভাষাত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই পুথিত শ্ৰীকৃষ্ণৰ ঈশ্বৰত্ব আৰু মানৱ-শিশুত্বৰ ভাৱ সুন্দৰভাৱে ফুটাই তোলা হৈছে。
(ঙ) দৈৱকী (Daibakī)
দৈৱকী হৈছে শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰকৃত মাতৃ। তেওঁ কংসৰ ভগ্নী আছিল। মথুৰাৰ ৰজা কংস আছিল শ্ৰীকৃষ্ণৰ মোমায়েক। কৃষ্ণই মাক যশোদাক অভিমানেৰে কৈছিল যে কংস মামাই তেওঁক মতাই নিব আৰু তেওঁ কংস মামাৰ মথুৰা পুৰীলৈ গৈ দৈৱকী আইতৰ কাষত থাকিব।
৬। পাঠটিৰ কাহিনীভাগ তোমাৰ নিজৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ:
একদিনা পুৱা গোপ শিশুসকলে আহি যশোদাক মতাৰ ফলত যশোদা নন্দৰ ঘৰণী শ্ৰীকৃষ্ণক টোপনিৰ পৰা জগাবলৈ লয়। যশোদাই মৰম কৰি কৃষ্ণক জগায়, কিন্তু কৃষ্ণই অভিমানত কয় যে তেওঁ উঠিব নোৱাৰে, তেওঁৰ গাটো নুযুৰে。
শিশু কৃষ্ণই যশোদাক অভিমানত কয় যে তেওঁ দুখ আৰু অপমান সুঁৱৰি চাৰি-পাঁচ দিনলৈ নুঠিব, নাখাব আৰু গৰু চৰাবলৈও নাযায়। তেওঁ কৌতুক কৰি নিজকে নাৰায়ণ আৰু জগতৰ কাৰণ বুলি কয়, কিন্তু যশোদা গোৱালৰ জীয়ৰী হ’লেও তেওঁক দেখিলে ভয়তে জীউ উৰি যায়। তেওঁ কৈ উঠে যে ঈশ্বৰ হৈও তেওঁ ঠাণ্ডা (বাহি) ভাত খায় আৰু গৰু চৰায়, অথচ যশোদাই তেওঁক ঠাট্টা কৰি ‘কলীয়া কলীয়া’ বুলি মাতে।
কৃষ্ণই মাকৰ প্ৰতি অভিযোগ কৰে যে তেওঁলোকে ৰাজ পটেশ্বৰীৰ দৰে ঐশ্বৰ্যশালী হ’লেও তেওঁক সোণৰ বাঁহী গঢ়াই নিদিয়ে আৰু গৰু চৰাবলৈ যাওঁতে আধাপেট অন্নহে দিয়ে। তেওঁৰ চুলি তেল নোহোৱাকৈ জটা বান্ধিছে। তেওঁ কান্দি কান্দি কয় যে যদি তেওঁ সেই বাপৰ পুত্ৰ হয়, তেন্তে কংস মামাই মাতিলে তেওঁ মথুৰালৈ গৈ দৈৱকী আইতৰ কাষত থাকিব আৰু যশোদাক কন্দুৱাব।
কৃষ্ণৰ এই অভিশাপ আৰু ক্ৰন্দন শুনি মাক যশোদাৰ দুখ লাগে। তেওঁ কান্দি কান্দি কৃষ্ণৰ ওচৰত ক্ষমা বিচাৰে আৰু কয় যে তেওঁ এইবাৰৰ দোষ মৰ্ষণ কৰক, পিছত দোষ দেখিলে গালি পাৰিব। মাতৃৰ কাৰুণ্য ভৰা কথা শুনি কৃষ্ণ সন্তুষ্ট হয়। তেওঁ একে জাপেই মাকৰ কোলাত চড়ে আৰু স্তন পিবলৈ ধৰে。 এইদৰে কৃষ্ণে পৰম আনন্দেৰে মুখত হাঁহি লৈ থাকে আৰু যশোদাই ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সুখ অনুভৱ কৰি কৃষ্ণৰ বদন চাই থাকে。
৭। কৃষ্ণই বিভিন্ন সময়ত কি কি অৱতাৰ ধাৰণ কৰি কেনে কাৰ্য সাধন কৰিছিল পাঠৰ আলমত বর্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
শিশু কৃষ্ণই নিজৰ ঐশ্বৰিক ৰূপ প্ৰকট কৰি বিভিন্ন সময়ত ধাৰণ কৰা অৱতাৰ আৰু সাধন কৰা কাৰ্যসমূহ পাঠৰ আলমত তলত দিয়া হ’ল:
অৱতাৰ ধাৰণ কৰা ৰূপ – সাধন কৰা কাৰ্য
নাৰায়ণ ৰূপ – অনন্ত শয্যাত জলত শয়ন কৰি নাভিপদ্ম হন্তে ব্ৰহ্মা উপজাই তিনি ভুবন সৃষ্টি কৰিছিল।
চতুৰ্ভূজ ৰূপ – চতুৰ্ভূজ ৰূপে অসুৰৰ ভয়ে চিন্তন কৰা দেৱতাসকলক দেখা দিছিল।
মোহিনী স্বৰূপ – মোহিনী ৰূপে (স্ত্ৰী ৰূপ) দেৱতাসকলক অমৃত পিয়াই দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল।
কপিল স্বৰূপ – কপিল স্বৰূপে কদমৰ ঘৰে অৱতাৰ হৈ মাতৃ দেৱহূতিক তত্ত্ব বিচাৰ কৈ শিকাইছিল।
বামন স্বৰূপ – বামন স্বৰূপে (বাওনা মানুহৰ ৰূপ) বলিক ছলনা কৰি পাতাললৈ পঠাইছিল।
বিষ্ণুৰ ৰূপ – চৰণৰ নখে ঢাকনি (কটাহ) ফুটাই গঙ্গাক আনি নমাইছিল।
৮। কবিতাটোত ‘কাঠবাঁজী’ বুলি কাক কৈছে? ইয়াৰ অৰ্থ কি? এই অপবাদৰ পৰা তেওঁক কোনে ৰক্ষা কৰিলে?
উত্তৰ:
কাক কৈছে: কবিতাটোত যশোদাক ‘কাঠবাঁজী’ বুলি কৈছে।
অৰ্থ: ‘কাঠবাঁজী’ৰ অৰ্থ হৈছে যি তিৰোতাৰ সন্তান নাই।
কোনে ৰক্ষা কৰিলে: যশোদাক এই অপবাদৰ পৰা কৃষ্ণই নিজে আহি তেওঁৰ পুত্ৰ হোৱাৰ যোগেদি ৰক্ষা কৰিলে। কৃষ্ণই যশোদাক কৈছিল যে জগতে হাঁহিলে আৰু হৰি সুঁৱৰিলে, কিন্তু তেওঁ ঘৰত পুত্ৰ হৈ জনমত এই দুখ দূৰ কৰিলে。
৯। তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) কাঠবাঁজী বুলি জগতে হাসয়, দেখিলে সুমৰো হৰি। মই আসি তোৰ ঘৰে পুত্ৰ ভৈলো, সিটো দুখ দূৰ কৰি।।
উত্তৰ:
এইফাঁকিৰ তাৎপৰ্য হ’ল:
এই কবিতাফাঁকিত শ্ৰীকৃষ্ণই মাতৃ যশোদাৰ ওচৰত নিজৰ ঐশ্বৰিক মহত্ত্ব প্ৰকাশ কৰি তেওঁৰ ওপৰত থকা ঋণৰ কথা স্মৰণ কৰাইছে। কৃষ্ণই কৈছে যে যশোদাক ‘কাঠবাঁজী’ (সন্তানহীন তিৰোতা) বুলি গোটেই জগতে হাঁহিছিল। এনে দুখত মানুহে হৰিক সুঁৱৰিছিল। কিন্তু কৃষ্ণই নিজে আহি পুত্ৰৰূপে জন্ম লৈ যশোদাক সেই অপবাদৰ দুখৰ পৰা ৰক্ষা কৰিলে। ইয়াৰ জৰিয়তে কৃষ্ণই কৈছে যে ইমান ডাঙৰ উপকাৰ কৰাৰ পাছতো যশোদাই তেওঁৰ প্ৰতি স্নেহ নজনা আৰু বিশ্বাস নকৰাটো উচিত নহয়।
(খ) মোহিনী স্বৰূপে অমৃত পিয়ালো, সাধিলো দেৱৰ কাম। তোমাৰ ঘৰে আসি বৰ যশ পাইলো, লৈলো দধিচোৰ নাম।।
উত্তৰ:
এইফাঁকিৰ তাৎপৰ্য হ’ল:
এই উক্তিৰ জৰিয়তে শিশুকৃষ্ণই নিজৰ ঐশ্বৰিক আৰু মানৱীয় দুয়োটা ৰূপৰ কথা একেলগে প্ৰকাশ কৰিছে।
ঐশ্বৰিক ৰূপ (মোহিনী): তেওঁ স্মৰণ কৰাইছে যে আগতে তেওঁ মোহিনী স্বৰূপে দেৱতাসকলক অমৃত পান কৰাই তেওঁলোকৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল, যিটো ঈশ্বৰৰ মহান কাম।
মানৱীয় ৰূপ (দধিচোৰ): আনহাতে, এই সকলো মহত্ত্ব থকাৰ পাছতো যশোদাহঁতৰ ঘৰত আহি তেওঁ ‘দধিচোৰ’ (দৈ চুৰি কৰা) নাম লৈ যশস্যা লাভ কৰিছে।
ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁ যশোদাক বুজাব বিচাৰিছে যে যিজনাই ইমান মহৎ কাম কৰিছিল, তেওঁ এতিয়া এই ঘৰত আহি দধিচোৰৰ নিচিনা মানৱীয় নাম লৈছে। এইদৰে তেওঁ মাকৰ ওচৰত তেওঁৰ অৱতাৰৰ পৰা আহি পোৱা অপমানৰ কথা কৈ অভিমান প্ৰকাশ কৰিছে।
(গ) মই নাৰায়ণ জগত কাৰণ, তুমি গোৱালৰ জীউ। তথাপি তোহাক দেখন্তে ডৰত, উৰি যায় মোৰ জীউ।।
উত্তৰ:
এইফাঁকিৰ তাৎপৰ্য হ’ল:
এই বাক্যৰ দ্বাৰা শিশু কৃষ্ণই তেওঁৰ ঈশ্বৰত্ব আৰু মানৱ-শিশুত্বৰ মাজৰ পাৰ্থক্যটোক লৈ কৌতুক আৰু অভিমান কৰিছে।
ঈশ্বৰত্ব: কৃষ্ণই স্পষ্টকৈ কৈছে যে তেওঁ নাৰায়ণ আৰু সমগ্ৰ জগতৰ কাৰণ (সৃষ্টিকৰ্তা)।
মানৱীয়তা: আনহাতে, তেওঁৰ মাতৃ যশোদা হৈছে কেৱল এগৰাকী গোৱালৰ জীয়ৰী।
তেখেতে কৌতুক কৰিছে যে যদিও তেওঁ জগতৰ সৃষ্টিকৰ্তা, তথাপি তেওঁ গোৱালৰ জীয়ৰী মাকক দেখিলেই ভয়তে জীউ উৰি যায়। ইয়াৰ জৰিয়তে কৃষ্ণই এই কথা বুজাইছে যে ঐশ্বৰিক সত্তা হৈয়ো তেওঁ এজনী সাধাৰণ মাতৃৰ মানৱীয় মৰম আৰু শাসনৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰিছে। এই উক্তিটো অভিমান আৰু স্নেহৰ মিশ্ৰিত ভাৱেৰে কোৱা হৈছে।
ভাষা-বিষয়ক (Language-based)
১। তলত দিয়া শব্দবোৰৰ আধুনিক ৰূপ লিখা:
(ক) আসি (খ) খেড়ি (গ) পুহাইল (ঘ) নুজুৰাই (ঙ) বিগুটিয়া (চ) কিসৰ।
উত্তৰ:
(ক) আসি – আহি
(খ) খেড়ি – খেলা
(গ) পুহাইল – পুৱাল
(ঘ) নুজুৰাই – নুজুৰে (আৰাম বা শান্তি নোপোৱা)
(ঙ) বিগুটিয়া – বিগুতি লগাই বা ঠাট্টা কৰা
(চ) কিসৰ – কিহৰ
২। তলত দিয়া শব্দকেইটাৰ লিংগ পৰিবৰ্তন কৰা:
(ক) সুন্দৰী (খ) মাতৃ (গ) মামা।
উত্তৰ:
(ক) সুন্দৰী – সুন্দৰ
(খ) মাতৃ – পিতা (বা পিতৃ)
(গ) মামা – মামী
৩। বিপৰীত শব্দ লিখা:
(ক) বিশ্বাস (খ) দোষ (গ) আনন্দ (ঘ) অপমান (ঙ) অমৃত।
উত্তৰ:
(ক) বিশ্বাস – অবিশ্বাস (বা সংশয়)
(খ) দোষ – গুণ (বা নিৰ্দোষ)
(গ) আনন্দ – বিষাদ (বা দুখ)
(ঘ) অপমান – সন্মান (বা যশস্যা)
(ঙ) অমৃত – হলাহল (বা বিষ)