পাঠ ১৩: বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ বিকাশ (পৃষ্ঠা ১১২-১২০)
ক্ৰিয়া-কলাপ (পৃষ্ঠা ১১৪)
২। উত্তৰ দিয়া।
(ক) বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কি?
উত্তৰ: যুক্তি অবিহনে কোনো কথাকে সহজে গ্ৰহণ নকৰা; সকলো কথা, কাম আৰু ঘটনাৰ কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক বিচাৰ কৰা; সত্যনিষ্ঠ হোৱা; মুক্ত মনেৰে চিন্তা কৰা; নতুন তথ্যৰ পোহৰত নিজৰ ধাৰণা সলনি কৰিবলৈ সাজু থকা; কৌতুহলী হোৱা; ধৈৰ্যশীল হোৱা; পৰ্যবেক্ষণ কৰা; পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা আদি গুণবোৰৰ সমষ্টিয়েই হ’ল বৈজ্ঞানিক মানসিকতা।
(খ) বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ প্ৰধান লক্ষণ কি?
উত্তৰ: যুক্তি অবিহনে কোনো কথাকে সহজে গ্ৰহণ নকৰাই হ’ল বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ প্ৰধান লক্ষণ।
(গ) বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ বাবে কি কি গুণৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ বাবে যুক্তিৰে বিচাৰ কৰা, সত্যনিষ্ঠ হোৱা, মুক্ত মনেৰে চিন্তা কৰা, কৌতুহলী হোৱা, ধৈৰ্যশীল হোৱা, সূক্ষ্মভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰা আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰাৰ দৰে গুণৰ প্ৰয়োজন।
(ঘ) বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই আমাক কিয় অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত কৰে?
উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই আমাক সকলো কথা যুক্তিৰে বিচাৰ কৰিবলৈ আৰু ঘটনাৰ কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰিবলৈ শিকায়। অন্ধবিশ্বাসবোৰৰ আঁৰত কোনো যুক্তি বা কাৰণ নাথাকে, সেয়েহে বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই আমাক অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত কৰে।
(ঙ) ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে কিয় বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অধিকাৰী হ’ব লাগে?
উত্তৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ অধিকাৰী হ’ব লাগে কাৰণ ই তেওঁলোকক যুক্তিৰে চিন্তা কৰিবলৈ, নতুন তথ্যৰ পোহৰত নিজৰ ধাৰণা সলনি কৰিবলৈ, কৌতুহলী আৰু ধৈৰ্যশীল হ’বলৈ শিকায়। এই মানসিকতাই তেওঁলোকক অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত কৰে আৰু সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে কাম কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।
৩। …ব্যাখ্যা কৰা। “যুক্তি অবিহনে কোনো কথাকে সহজে গ্ৰহণ নকৰাই হ’ল বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ প্ৰধান লক্ষণ।”
উত্তৰ: উক্ত কথাফাঁকিৰ অৰ্থ হ’ল যে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা থকা লোকে কোনো কথা সহজে মানি নলয়। তেওঁলোকে প্ৰতিটো কথা বা ঘটনাৰ আঁৰত থকা কাৰণ বিচাৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ‘আকাশত বিজুলী মাৰিলে অৰ্জুনে শৰ মাৰিছে’ বুলি শুনিলেই বিশ্বাস নকৰি, তাৰ আঁৰৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণ (মেঘৰ ঘৰ্ষণ) জানিবলৈ চেষ্টা কৰে। এইদৰে প্ৰতিটো কথাতে যুক্তিৰ আধাৰত সত্য-অসত্য নিৰূপণ কৰাৰ প্ৰৱণতাই হ’ল বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ মূল ভেটি।
ক্ৰিয়া-কলাপ (পৃষ্ঠা ১১৫)
৪। ‘শুদ্ধ’ হ’লে (✓) চিন আৰু ‘অশুদ্ধ’ হ’লে (x) চিন দিয়া।
(ক) বৈজ্ঞানিক মানসিকতা থকা লোকে সহজে ক্ৰোধিত নহয়। – (✓)
(খ) বৈজ্ঞানিক মানসিকতা থকা লোকে আনৰ মতক সন্মান নজনায়। – (x)
(গ) বৈজ্ঞানিক মানসিকতা থকা লোকে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা নকৰাকৈ কোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ নকৰে। – (✓)
(ঘ) বৈজ্ঞানিক মানসিকতা থকা লোকসকল অন্ধবিশ্বাসী হয়। – (x)
(ঙ) বৈজ্ঞানিক মানসিকতা থকা লোকসকল যুক্তিবাদী হয়। – (✓)
৫। … নঞর্থক অব্যয় বহুওৱা। (ন, না, নি, নে, নো)
(ক) যুক্তি অবিহনে কোনো কথা নক’বা।
(খ) সি কথা নাশুনে।
(গ) আজি মই স্কুললৈ নিযাওঁ।
(ঘ) তুমি ভাত খালা নে?
(ঙ) মই এই কাম কৰিব নোৱাৰোঁ।
৬। … নঞর্থক অব্যয় বহুওৱা। (নাই, নহয়, নহ’লে, নহওক)
(ক) আমাৰ ঘৰত কোনো নাই।
(খ) এয়া মোৰ কিতাপ নহয়।
(গ) সোনকালে আহিবা, নহ’লে মই গুচি যাম।
(ঘ) যি হ’ল হ’ল, আৰু একো নহওক।
ক্ৰিয়া-কলাপ (পৃষ্ঠা ১১৬)
৭। বাক্য পৰিৱৰ্তন কৰা।
(ক) আজ্ঞাসূচক বাক্যলৈ নিয়া।
১. আমি সদায় সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে কাম কৰা উচিত। – আমি সদায় সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে কাম কৰোঁ আহা। (বা) সদায় সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে কাম কৰিবা।
২. আমাৰ দেশৰ উন্নতিৰ বাবে আমি বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ গৰাকী হোৱা উচিত। – আমাৰ দেশৰ উন্নতিৰ বাবে আমি বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ গৰাকী হওঁ আহা।
(খ) প্ৰশ্নসূচক বাক্যলৈ নিয়া।
১. অন্ধবিশ্বাসে সমাজৰ উন্নতিৰ পথত হেঙাৰ দিয়ে। – অন্ধবিশ্বাসে সমাজৰ উন্নতিৰ পথত হেঙাৰ নিদিয়ে নে?
২. বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত কৰে। – বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত নকৰে নে?
(গ) বিস্ময়সূচক বাক্যলৈ নিয়া।
১. থমাছ আলভা এডিছন এজন মহান বিজ্ঞানী। – কি যে মহান বিজ্ঞানী থমাছ আলভা এডিছন!
২. গেলিলিঅ’ গেইলি এজন ডাঙৰ বিজ্ঞানী। – কি যে ডাঙৰ বিজ্ঞানী গেলিলিঅ’ গেইলি!
৩. মেৰী কুৰী এগৰাকী ডাঙৰ বিজ্ঞানী। – কি যে ডাঙৰ বিজ্ঞানী মেৰী কুৰী!
ক্ৰিয়া-কলাপ (পৃষ্ঠা ১১৭)
৮। … খালী ঠাই পূৰ কৰা।
(ক) মানুহে কাম কৰে।
(খ) মানুহে কথা কয়।
(গ) মানুহে গছ ৰোৱে।
(ঘ) মানুহে বিপদত পৰে।
(ঙ) মানুহে ঘৰ সাজে।
(চ) মানুহে মাছ মাৰে।
(ছ) মানুহে ভাত খায়।
(জ) মানুহে পানীত সাঁতোৰে।
(ঝ) মানুহে কিতাপ পঢ়ে।
৯। তলৰ বিশেষ্য বা বিশেষণ শব্দবোৰ ক্ৰিয়া পদলৈ নিয়া।
উদাহৰণ: দান – দিয়ে
বিশ্বাস – বিশ্বাস কৰে
পৰ্যবেক্ষণ – পৰ্যবেক্ষণ কৰে
ধৈৰ্যশীল – ধৈৰ্য ধৰে
ক্ৰোধ – ক্ৰোধ কৰে (খং কৰে)
সন্মান – সন্মান কৰে
মুক্ত – মুক্ত কৰে
ক্ৰিয়া-কলাপ (পৃষ্ঠা ১১৮)
১০। মই কোন কোৱা।
(ক) মই বিজুলী বাতি আৱিষ্কাৰ কৰিছিলোঁ। – থমাছ আলভা এডিছন
(খ) মই ৰেডিয়াম আৱিষ্কাৰ কৰিছিলোঁ। – মেৰী কুৰী (মেডাম কুৰী)
(গ) মই দূৰবীণ আৱিষ্কাৰ কৰিছিলোঁ। – গেলিলিঅ’ গেইলি
১১। বাঁওফালৰ লগত সোঁফালৰ মিলোৱা।
গেলিলিঅ’ গেইলি – ইটালী
মেৰী কুৰী – পোলেণ্ড
থমাছ আলভা এডিছন – আমেৰিকা
চাৰ্লছ ডাৰউইন – ইংলেণ্ড
আইজাক নিউটন – ইংলেণ্ড
১২। বাক্য ৰচনা কৰা।
আৱিষ্কাৰ – বিজুলী বাতি এক মহান আৱিষ্কাৰ।
পৰীক্ষা – বিজ্ঞানীসকলে সদায় পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰি থাকে।
অন্ধবিশ্বাস – বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰে।
যুক্তি – যুক্তি অবিহনে কোনো কথা গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়।
মানসিকতা – আমি সকলোৱে বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ গৰাকী হ’ব লাগে।
১৩। অৰ্থ লিখা।
সত্যনিষ্ঠ – সত্যক ভাল পোৱা, সত্যৰ প্ৰতি निष्ठा থকা।
মুক্ত মন – যি মনে কোনো ধাৰণাক খামুচি নাথাকে, নতুন কথা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সাজু থাকে।
কাৰ্য-কাৰণ – কাম আৰু তাৰ কাৰণ।
পৰ্যবেক্ষণ – সূক্ষ্মভাৱে চোৱা বা নিৰীক্ষণ কৰা।
১৪। বিপৰীত অৰ্থ বুজোৱা শব্দেৰে খালী ঠাই পূৰ কৰা।
উদাহৰণ: গ্ৰহণ – বৰ্জন
(ক) উন্নতি – অৱনতি
(খ) মুক্ত – বন্ধ
(গ) সত্য – অসত্য
(ঘ) বিশ্বাস – অবিশ্বাস
(ঙ) প্ৰয়োজন – অপ্ৰয়োজন
(চ) সন্মান – অসন্মান
(ছ) উচিত – অনুচিত
(জ) সফল – বিফল
১৫। বানান শুদ্ধ কৰা।
অন্ধবিশ্যাস – অন্ধবিশ্বাস
বৈঞ্জানিক – বৈজ্ঞানিক
আৱিস্কাৰ – আৱিষ্কাৰ
পৰ্যবেক্ষন – পৰ্যবেক্ষণ
সত্যনিষ্ঠা – সত্যনিষ্ঠ
ক্ৰিয়া-কলাপ (পৃষ্ঠা ১১৯)
১৬। তোমালোকৰ শ্ৰেণীত এখন তৰ্ক প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন কৰা।
(ক) বিজ্ঞান আশীৰ্বাদ নে অভিশাপ?
আশীৰ্বাদ (সপক্ষে): বিজ্ঞানে আমাৰ জীৱন সহজ কৰি তুলিছে। বিজুলী বাতি, ৰে’লগাড়ী, মোবাইল ফোন, চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতি আদি বিজ্ঞানৰ আশীৰ্বাদ। ই আমাক অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত কৰিছে।
অভিশাপ (বিপক্ষে): বিজ্ঞানৰ অপপ্ৰয়োগে অভিশাপ নমাই আনিছে। বিজ্ঞানে আণৱিক বোমাৰ দৰে মাৰাত্মক অস্ত্ৰ সৃষ্টি কৰিছে। কল-কাৰখানাৰ প্ৰদূষণে পৰিৱেশ ধ্বংস কৰিছে।
(খ) অন্ধবিশ্বাস সমাজৰ উন্নতিৰ হেঙাৰ।
সপক্ষে: অন্ধবিশ্বাসে সমাজৰ উন্নতিৰ পথত বাধা দিয়ে। ই মানুহক যুক্তিৰে চিন্তা কৰিবলৈ নিদিয়ে। বেমাৰ হ’লে ডাক্তৰৰ ওচৰলৈ নোযোৱা, ডাইনী হত্যাৰ দৰে কাম অন্ধবিশ্বাসৰ বাবেই হয়, যিয়ে সমাজক পিছলৈ লৈ যায়।
বিপক্ষে: (এই বিষয়টোৰ বিপক্ষে কোৱা কঠিন, কিন্তু তৰ্কৰ বাবে) সকলো পুৰণি বিশ্বাসেই অন্ধবিশ্বাস নহয়। কিছুমান পৰম্পৰাগত বিশ্বাসে সমাজক একত্ৰিত কৰি ৰাখে। কেৱল বিজ্ঞানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিলেও নহ’ব, সামাজিক ৰীতি-নীতিৰো প্ৰয়োজন আছে। (কিন্তু পাঠৰ মূল উদ্দেশ্য অন্ধবিশ্বাসক হেঙাৰ হিচাপে দেখুওৱা)।