📚 লোকসংস্কৃতি
(ড° নবীন চন্দ্র শর্মা)
প্ৰশ্নাৱলীৰ উত্তৰ (ভাব-বিষয়ক)
১। তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ অতি চমুকৈ উত্তৰ লিখাঃ
(ক) লোককৃষ্টিৰ সাধাৰণ উত্তৰণক কি বোলা হয়?
Ans.লোককৃষ্টিৰ সাধাৰণ উত্তৰণকে লোকসংস্কৃতি বোলা হয়。
(খ) লোকসমাজত কোন সময়ৰ কথাৰ অধিক সমাদৰ?
Ans.লোকসমাজত পুৰণি দিনৰ কথাৰ অধিক সমাদৰ। তেওঁলোকে নতুন কথা বা উপদেশতকৈ পীৰিয়ে পীৰিয়ে চলি অহা কথাবোৰতহে অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
(গ) লোককৃষ্টি কাক বোলা হয়?
Ans.লোক বা জন বা গঞা লোকৰ যি আচাৰ-অনুষ্ঠান, গীত-পদ, নৃত্য-নাচ, খোৱা-লোৱা, পিন্ধা-উৰা, পূজা-উপাসনা, ৰীতি-নীতি, উৎসৱ-অনুষ্ঠান, খেলা-ধূলা আদিৰ সমষ্টিকে লোককৃষ্টি বা লোকসংস্কৃতি বা গঞাসংস্কৃতি বুলিব পাৰি।
(ঘ) লোকসংস্কৃতিৰ দৃশ্যমান দিশক কি বোলা হয়?
Ans.লোকসংস্কৃতিৰ দৃশ্যমান দিশক ভৌতিক বা বস্তুসংস্কৃতি বোলা হয়।
(ঙ) পাঠত উল্লিখিত লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই সম্পাদনা কৰা সাধুকথাৰ পুথিখনৰ নাম কি?
Ans.লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই সম্পাদনা কৰা সাধুকথাৰ পুথিখনৰ নাম হ’ল ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’।
২। লোকসমাজ সম্পর্কে কিছুমান লোকতত্ত্ববিদে দিয়া কি ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিব নোৱৰি বুলি লিখকে কৈছে? এই ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিব নোৱৰাৰ কাৰণ কি?
Ans.গ্ৰহণ কৰিব নোৱৰা ধাৰণা: কোনো কোনো লোকতত্ত্ববিদে লোকসমাজক সমাজৰ নিম্নস্তৰৰ বুলি ক’ব খোজে। লিখকে কৈছে যে এনে ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি।
ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিব নোৱৰাৰ কাৰণ:
বিজ্ঞানসন্মত দৃষ্টিভংগী হ’লেই যে কোনো এখন সমাজ উচ্চতৰ হ’ব আৰু তাৰ বিপৰীতে লোক বা গঞাসমাজ নিম্নতৰ হ’ব লাগিব, তেনে কোনো কথা নাই।
গাঁৱতো শিক্ষিত মানুহে বাস কৰে।
তাৰ বিপৰীতে চহৰ বা নগৰতো গঞালোকৰ বসতি দেখা যায়। নগৰ-চহৰৰ বিভিন্ন কাম-কাজৰ বাবে গঞালোকৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু তেতিয়া গঞালোকে চহৰ বা নগৰবাসী হৈ মজদুৰ বা কামিলাৰ ভূমিকা পালন কৰে।
এই কাৰণে, গাঁও আৰু নগৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সমাজক উচ্চতৰ বা নিম্নতৰ হিচাপে সদায় মানি ল’ব নোৱাৰি।
৩। চমু টোকা লিখা:
নিচুকনী গীত: এইবিলাক হৈছে লোককবিতা বা লোকগীতৰ অন্তৰ্গত এক উপশ্ৰেণী। এই গীতবোৰ কেঁচুৱা ল’ৰা-ছোৱালীক শোৱাবলৈ গোৱা হয়। ইয়াৰ উদাহৰণ হ’ল: “আমাৰে ভাইটি শুব এ। বাৰীতে বগৰি ৰুব এ, বাৰীৰে বগৰি পকি সৰিব। ভাইটিয়ে বুটলি খাব এ।।”।
মালিতা বা কাহিনী গীত: এইবোৰ লোক বা মৌখিক কবিতাৰ এক উপশ্ৰেণী। মালিতা বা কাহিনী গীতত কোনো এটা কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হয়। যেনে: মালিতা-হাইদাংগীত。
সাঁথৰ: এইবোৰ লোকসাহিত্য বা বাচিক কলাৰ উপভাগৰ ভিতৰত পৰে। সাঁথৰবোৰ কৌতুকপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ দৰে, য’ত কোনো এটা বস্তুৰ বাবে জটিলতাৰে বিৱৰণ দি উত্তৰটো বিচাৰিবলৈ কোৱা হয়। উদাহৰণ: “গল বা ডিঙি আছে মূৰ নাই। কাণ আছে, চকু নাই, পেট আছে হাত নাই মুখ আছে, জিভা নাই- সেইটো কি কোৱা ভাই। উত্তৰ: কলহ। ঘটি।”।
জনশ্রুতি: এইবোৰ হৈছে গদ্যধৰ্মী লোককথাৰ ভিতৰত পঢ়া এক উপভাগ। জনশ্রুতিসমূহ মুখে মুখে চলি অহা কথাবোৰ, যিবোৰত মানুহৰ মাজত প্ৰচলিত হৈ থকা কোনো ঘটনা বা কথাৰ উল্লেখ থাকে।
জিকিৰ: এইবোৰ হৈছে একপ্ৰকাৰৰ ধৰ্মীয় গীত। উদাহৰণ: “চিন্তো হেৰা মোৰ মন আল্লাৰ নামত। ভজো হেৰা মোৰ মন গুৰুৰ পাৱত।।”।
দেহবিচাৰৰ গীত: এইবোৰ চিয়া বা তত্ত্বপূর্ণ লোকগীতৰ অন্তৰ্গত। এই গীতবোৰত দেহ বা শৰীৰৰ অনিত্যতা আৰু আত্মা-পৰমাত্মাৰ সম্বন্ধৰ বিষয়ে বিচাৰ কৰা হয়। উদাহৰণ: “বৈকুণ্ঠত আছিল দেৱৰ দামে কলা। আহিল ভাৰস্তুত নামি। পূবলৈ আগকৈ পশ্চিমলৈ গুৰিকৈ। মেৰুৰে মূৰতে থপা।।”।
হুঁচৰি গীত: এইবোৰ লোক বা মৌখিক কবিতাৰ অন্তৰ্গত এক উপশ্ৰেণী, যিবিলাক উৎসৱ-অনুষ্ঠানৰ গীত বা ধৰ্মীয় গীত। হুঁচৰি গীত সাধাৰণতে বিহুৰ সময়ত গোৱা হয়। উদাহৰণ: “দেউতাৰ বৰে ঘৰ। দেখোতে ভয়ঙ্কৰ। শৰণ খেৰ মেলিয়ে চায়; মুগাৰে বটীয়া। ন-শ গাঠনি। সৰিয়হ বাগৰি যায়।”।
৪। ‘লোকজীৱন তিনিটা ভাগত বিভক্ত’ – প্ৰত্যেকটি ভাগৰে চমু আভাস দিয়া।
Ans.লোকসংস্কৃতিৰ বিষয়বস্তুৰ অন্যতম প্ৰধান ভাগ লোকজীৱন তিনিটা ভাগত বিভক্ত।
১। সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠান:
এইটো হৈছে মৌখিক সাহিত্য আৰু ভৌতিক সংস্কৃতিৰ মাজৰ সংযোগ সেতু।
সমাজ আৰু পৰিয়ালৰ মাজত অনুষ্ঠিত কৃষি, জন্ম, বিবাহ, মৃত্যু আদি বিষয়ক ৰীতি-নীতি, আচাৰ-ব্যৱস্থা-অনুষ্ঠান আদিয়েই সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠান।
এইবোৰ লোকবিশ্বাসৰ সৈতে জড়িত।
ইয়াৰ উপভাগসমূহ হ’ল: উৎসৱ-অনুষ্ঠান, অৱসৰ-বিনোদন আৰু খেল-ধেমালি, লোকঔষধ আৰু লোকধৰ্ম।
২। ভৌতিক বা বস্তুসংস্কৃতি:
এইটো হ’ল লোকসংস্কৃতিৰ দৃশ্যমান দিশ।
জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্রয়োজনীয় সমল নির্মাণ, নাইবা খোৱা-লোৱা বস্তু-সামগ্ৰী আদিৰ ৰন্ধা-বঢ়া, প্রস্তুতি আদিয়েই ভৌতিকসংস্কৃতিৰ অধ্যয়নৰ সামগ্ৰী।
ইয়াৰ উপ-বিভাগকেইটি হৈছে: লোককলা, লোকশিল্প, লোক-স্থপতিকলা, লোকআভৰণ আৰু লোকৰন্ধন প্ৰণালী。
৩। লোকপৰিৱেশ্য কলা:
এইটো লোকজীৱনৰ শেষ ভাগ।
পৰম্পৰাগত সংগীত, নৃত্য-নাচ আৰু নাট- আদিয়েই লোক পৰিৱেশ্য কলাৰ উপাদান。
পৰিৱেশ্য কলাৰ পৰিসৰে গীত, নৃত্ত-নৃত্য, নাটক, বাদ্যযন্ত্ৰ আদিক সামৰে।
লোকনাট হ’ল গীত আৰু নৃত্যৰ সমষ্টি।
৫। বহলাই লিখাঃ
(ক) সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠান
সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠান হৈছে মৌখিক সাহিত্য আৰু ভৌতিক সংস্কৃতিৰ মাজৰ সংযোগ সেতু।
Ans.এইবিলাক হৈছে সমাজ আৰু পৰিয়ালৰ মাজত অনুষ্ঠিত হোৱা কৃষি বা খেতি-বাতি, জন্ম, বিবাহ, মৃত্যু আদি বিষয়ক পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি, আচাৰ-ব্যৱস্থা-অনুষ্ঠান আদি।
এই অনুষ্ঠানসমূহ প্ৰধানভাৱে লোকবিশ্বাসৰ সৈতে জড়িত।
সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠানক চাৰিটা ভাগত ভগাব পাৰি: উৎসৱ-অনুষ্ঠান, অৱসৰ-বিনোদন আৰু খেল-ধেমালি, লোকঔষধ আৰু লোকধৰ্ম।
(খ) লোক পৰিবেশ্য কলা
লোক পৰিৱেশ্য কলা হৈছে লোকজীৱনৰ তিনিটা ভাগৰ অন্যতম।
ইয়াৰ মূল উপাদানসমূহ হ’ল পৰম্পৰাগত সংগীত, নৃত্য-নাচ আৰু নাট।
এই কলাৰ পৰিসৰে গীত, নৃত্ত-নৃত্য, নাটক, বাদ্যযন্ত্ৰ আদিক সামৰি লয়。
কোনো এটা সাধুকথা কোৱা অথবা লোকগীতি গোৱাকে পৰিৱেশন কৰা বোলে।
এই ধৰণৰ পৰিৱেশন পদ্ধতি লোক বাদ্য-যন্ত্ৰ, নৃত্যৰ পোছাক-পৰিচ্ছদ আৰু দৃশ্য-বিৱৰণিৰ সৈতে ৰূপায়ণ কৰা পদ্ধতিৰ তুলনাত আকস্মিক ধৰণৰ।
লোকনাট হ’ল গীত আৰু নৃত্যৰ সমষ্টি।
(গ) ভৌতিক বা বস্তু-সংস্কৃতি
ভৌতিক বা বস্তুসংস্কৃতি হ’ল লোকসংস্কৃতিৰ দৃশ্যমান দিশ।
ইয়াৰ অধ্যয়নৰ সামগ্ৰী হ’ল জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্রয়োজনীয় সমল নির্মাণ, নাইবা খোৱা-লোৱা বস্তু-সামগ্ৰী আদিৰ ৰন্ধা-বঢ়া, প্রস্তুতি আদি।
এই সংস্কৃতিৰ উপ-বিভাগকেইটি হৈছে: লোককলা, লোকশিল্প, লোক-স্থপতিকলা, লোকআভৰণ আৰু লোকৰন্ধন প্ৰণালী।
৬। লোকনাট কিহৰ সমষ্টি বুলি লিখকে কৈছে? এই শ্ৰেণীৰ নাটত সংলাপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়নে? তোমাৰ নিজৰ কথাৰে লিখা।
Ans.লিখকে কৈছে যে লোকনাট হ’ল গীত আৰু নৃত্যৰ সমষ্টি।
এই শ্ৰেণীৰ নাটত সংলাপৰ তুলনাত গীত আৰু নৃত্যৰ গুৰুত্ব বেছি। সেয়েহে এই নাটত সংলাপৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া নহয়।
মোৰ নিজৰ কথাৰে: লোকনাটসমূহ সাধাৰণতে মুখে মুখে চলি অহা কাহিনী বা পৰম্পৰাগত বিষয়বস্তুৰ ওপৰত আধাৰিত। লোকনাটত নাট্যকৰ্মৰ সৈতে জড়িত লোকবাদ্য, বেশভূষা আৰু ভংগীমাৰ জৰিয়তে এটা পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হয়। সংলাপতকৈ গীত আৰু নৃত্যৰ জৰিয়তে কাহিনীৰ ভাৱ আৰু গতি আগুৱাই নিয়া হয়, যাৰ ফলত ইয়াক চাবলৈ অহা লোকসকলৰ বাবে ই অধিক আনন্দদায়ক আৰু সহজবোধ্য হৈ উঠে।
৭। লোকসাহিত্যক কেইটা আৰু কি কি উপভাগত ভগাব পাৰি? ভাগবোৰৰ নাম লিখা।
Ans.লোকসাহিত্য বা বাচিক কলাক কেইটিমান উপভাগত ভগাব পাৰি:
পাঁচটা উপভাগত ভগাব পাৰি।
ভাগকেইটা হ’ল:
লোক বা মৌখিক কবিতা বা বাচিক কবিতা বা লোকগীত।
গদ্যধৰ্মী লোককথা।
প্ৰবচন, বচন, লোকোক্তি, যোজনা, পটন্তৰ।
সাঁথৰ।
লোকভাষা।
৮। ভৌতিক বা বস্তু-সংস্কৃতিৰ অধ্যয়নৰ সামগ্ৰী কি? ইয়াৰ উপ-বিভাগ কি কি?
Ans.অধ্যয়নৰ সামগ্ৰী:
জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্রয়োজনীয় সমল নির্মাণ।
খোৱা-লোৱা বস্তু-সামগ্ৰী আদিৰ ৰন্ধা-বঢ়া, প্রস্তুতি আদি।
উপ-বিভাগ: ভৌতিক বা বস্তু-সংস্কৃতিৰ উপ-বিভাগকেইটি হৈছে:
লোককলা
লোকশিল্প
লোক-স্থপতিকলা
লোকআভৰণ
লোকৰন্ধন প্ৰণালী
৯। ‘অ’ মাই যশোৱা হে, মাইহে যশোৱা…’ গীতটি কোনে লিখিত ৰূপ দিয়ে?
Ans.’অ’ মাই যশোৱা হে, মাইহে যশোৱা…’ গীতটি ড° ভূপেন হাজৰিকা দেৱে পোনতে লিখিত ৰূপ দিছে, তাৰ পিছতে গাইছে।
১০। তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) লোকসংস্কৃতি পুৰণি হৈও নতুন, নতুন হৈও পুৰণি।
Ans.তাৎপৰ্য: লোকসংস্কৃতিৰ উপাদানৰাজি (যেনে: সাধুকথা, গীত) পুৰণি দিনৰে পৰা মুখে মুখে চলি অহা বাবে ই পুৰণি। কিন্তু যেতিয়া এই উপাদানৰাজি লিখিত ৰূপ পায় বা শিক্ষিত লোকৰ হাতত পৰি আধুনিক ৰূপ লয়, তেতিয়া ই যুগে যুগে যুগসাপেক্ষ বা সময়সাপেক্ষ স্থিতি লাভ কৰে। অৰ্থাৎ, ইয়াৰ স্বৰূপ হেৰুৱা নাযায় যদিও ই নতুনকৈ প্ৰকাশ পায়। সেয়েহে, লোকসংস্কৃতিৰ এই চিৰন্তন গতিশীলতাৰ বাবে ইয়াক ‘পুৰণি হৈও নতুন, নতুন হৈও পুৰণি’ বুলি কোৱা হয়।
(খ) সমাজৰ পৰিবৰ্তনৰ লগে লগে লোকসংস্কৃতিৰো পৰিবৰ্তন ঘটে।
Ans.তাৎপৰ্য: সমাজ সদায় গতিশীল। সমাজৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক বা প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে লোকসকলৰ জীৱন-ধাৰণৰ প্ৰণালী আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰ সলনি হয়। এই পৰিৱৰ্তনৰ ফলত লোকসংস্কৃতিৰ উপাদানবিলাকেও নিজকে সময়ৰ সৈতে খাপ খুৱাই লয়。 যেনে—মুখপৰম্পৰাত চলি অহা সাধুকথা বা বিহুগীতে লিখিত ৰূপ লৈছে। পৰিৱৰ্তিত সমাজত লোকসংস্কৃতিয়ে এইদৰে দ্বিতীয় অস্তিত্বত জীয়াই থাকে। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে লোকসংস্কৃতি স্থবিৰ নহয়, বৰং ই সমাজৰ সৈতে পৰিৱৰ্তনশীল।
ভাষা-বিষয়ক
১১। তলৰ শব্দকেইটাত মূদ্ধন্য ‘ণ’ আৰু ‘ষ’ হোৱাৰ কাৰণ দৰ্শোৱা:
কৃষি: ‘ক’ কাৰণ ঋ কাৰৰ পিছত সদায় মূৰ্দ্ধন্য ষ হয়।
অনুষ্ঠান: এই শব্দটোত সৰ পিছত মূৰ্দ্ধন্য ণ হৈছে, যিটো ‘স্থা’ ধাতুৰ সংযোগৰ বাবে হয়।
ধাৰণ: এই শব্দটোত ৰ কাৰৰ পিছত মূৰ্দ্ধন্য ণ হৈছে। (যিহেতু ‘ধৃ’ ধাতুৰ পৰা আহিছে)।
আহৰণ: এই শব্দটোত ৰ কাৰৰ পিছত মূৰ্দ্ধন্য ণ হৈছে।
১২। বিপৰীত অৰ্থ বুজোৱা শব্দ লিখা:
বিশ্বাস – অবিশ্বাস, সন্দেহ
মৌখিক – লিখিত
সংযোগ – বিচ্ছেদ, বিচ্ছিন্নতা
প্ৰয়োজনীয় – অপ্রয়োজনীয়, অনাহক
জন্ম – মৃত্যু
উচিত – অনুচিত
১৩। সমার্থক শব্দ লিখা:
গঞা – জন, লোক, গণ, খেতিয়ক
পিতা – পিতৃ, বাপেক
বেমাৰ – ৰোগ, অসুখ, ব্যাধি
চহৰ – নগৰ, মহানগৰী
লোক – জন, গঞা, মানুহ, জনসাধাৰণ