পাঠঃ ১ – ভূ-পৃষ্ঠত সময় গণনা”
পাঠৰ মাজত থকা প্ৰশ্ন (ক্ৰিয়াকলাপ)
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১২)
প্ৰশ্ন:
তলৰ চিত্ৰত দিয়া A আৰু B স্থানৰ কৌণিক দূৰত্ব নিৰ্ণয় কৰি কাষৰ বাকচত কিমান ডিগ্রী অক্ষাংশ লিখা।
উত্তৰ: চিত্ৰত দেখুওৱা মতে (B কেন্দ্ৰ, C বিষুৱত থকা বিন্দু আৰু A অক্ষাংশ নিৰ্ণয় কৰিবলগীয়া বিন্দু), ABC কোণৰ মান ৪৫° দিয়া হৈছে। সেয়েহে A স্থানৰ অক্ষাংশ হ’ল ၄৫°।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১৪)
প্ৰশ্ন:
…০০ প্রাথমিক দ্রাঘিমাবেখাক আধাৰ হিচাপে লৈ ৯০° পূর্ব; ১৩৫° পূব, ৪০° পশ্চিম, ১১৫° পশ্চিম দ্রাঘিমাংশ অংকন কবি দ্রাঘিমাংশব মান বহুওৱা।
উত্তৰ: এইটো এটা অংকন কাৰ্য। ০° প্ৰাথমিক দ্ৰাঘিমা ৰেখাক আধাৰ হিচাপে লৈ, কেন্দ্ৰৰ পৰা ৯০° আৰু ১৩৫° কোণ পূবফালে (সোঁফালে) আৰু ৪০° আৰু ১১৫° কোণ পশ্চিমফালে (বাওঁফালে) অংকন কৰি দ্ৰাঘিমাংশবোৰ বহুৱাব লাগিব (যিদৰে উদাহৰণত ৬০° পূব দেখুওৱা হৈছে )।
—
ক্ৰিয়াকলাপ (পৃষ্ঠা ১৬)
প্ৰশ্ন (ক):
ভূ-চিত্ৰাৱলীৰ সহায়ত কাষব মানচিত্ৰত ভাৰতৰ পুব আৰু পশ্চিম সীমাত থকা দ্রাঘিমাংশ বহুওৱা।
উত্তৰ: (ভূ-চিত্ৰাৱলী অনুসৰি) ভাৰতৰ পশ্চিম সীমা প্ৰায় ৬৮°৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশত আৰু পূব সীমা প্ৰায় ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশত অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন (খ):
কাষৰ মানচিত্ৰত ভাৰতৰ মান দ্রাঘিমাৰেখা অংকন কৰি দ্রাঘিমাংশ বহুওরা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ মান দ্ৰাঘিমাৰেখা হৈছে ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখা। ইয়াক মানচিত্ৰত ভাৰতৰ প্ৰায় সোঁমাজেৰে (এলাহাবাদ চহৰৰ ওচৰেৰে) এডাল উলম্ব ৰেখা হিচাপে অংকন কৰিব লাগিব।
—
অনুশীলনী (পৃষ্ঠা ২০–২১)
—
১। চমু উত্তৰ দিয়া—
(ক) দ্রাঘিমাৰেখাৰ সৰ্বমুঠ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ সৰ্বমুঠ সংখ্যা হ’ল ৩৬০ ডাল।
(খ) ভাৰতীয় মান সময়ৰ দ্রাঘিমাংশ কিমান?
উত্তৰ: ভাৰতীয় মান সময়ৰ দ্ৰাঘিমাংশ হ’ল ৮২°৩০′ পূব।
(গ) পৃথিবীক নিজ মেৰুদণ্ডত একপাক ঘুৰিবলৈ কিমান ঘণ্টা সময়ৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: পৃথিবীক নিজ মেৰুদণ্ডত এপাক ঘূৰিবলৈ ২৪ ঘণ্টা সময়ৰ প্ৰয়োজন।
(ঘ) গ্রীনিজৰ ওপৰেৰে কল্পনা কৰা প্রাথমিক দ্রাঘিমা ৰেখাৰ স্থানীয় সময়ক কি বোলে?
উত্তৰ: গ্ৰীনিজ মান সময় (GMT)।
(ঙ) কৌণিক দূৰত্বৰ জোখৰ একক কি?
উত্তৰ: ডিগ্ৰী (°) (লগতে মিনিট (‘) আৰু চেকেণ্ড (“) এককতো ভগোৱা হয়)।
—
২। খালী ঠাই পূৰ কৰা—
(ক) পৃথিৱীৰ পৰিধিয়ে কেন্দ্ৰত ____ কোণ কৰি থাকে।
উত্তৰ: ৩৬০°।
(খ) দ্রাঘিমাৰেখাৰ মান বা জোখক ____ বোলে।
উত্তৰ: দ্ৰাঘিমাংশ।
(গ) প্রাথমিক দ্রাঘিমাৰেখাৰ কৌণিক দূৰত্ব ____ দ্রাঘিমাংশ।
উত্তৰ: ০°।
(ঘ) মধ্যাহ্ন সূৰ্যৰ পৰা পুৱফালে ১৫° আঁতৰত থকা ঠাইখনত ____ বাজিব।
উত্তৰ: ১ বাজিব।
—
৩। সঁচা–মিছা নিৰ্ণয় কৰা—
(ক) পৃথিৱীৰ আহ্নিক গতিৰ ফলত পশ্চিমৰ ঠাইসমূহ পূবতকৈ আগতে সূৰ্যৰ সন্মুখীন হয়।
উত্তৰ: মিছা।
(খ) ভ্রমণকাৰীয়ে পূব দিশৰ পৰা ১৮০° অতিক্ৰম কৰাৰ সময়ত ১ দিন যোগ দিল’ব লাগে।
উত্তৰ: মিছা।
(গ) কোনো এখন ঠাইত নিশা ১২ বাজিলে ঠাইখনত এটা দিন শেষ হয় আৰু অন্য এটা দিন আবম্ভ হয়।
উত্তৰ: সঁচা।
(ঘ) ১৮০° দ্রাঘিমাংশত সময়ৰ ব্যৱধান ১২ ঘণ্টা।
উত্তৰ: সঁচা।
(ঙ) গ্রীনিজতকৈ পিছত সন্ধিয়া হোৱা ঠাই এখন পশ্চিম দ্রাঘিমাংশত অবস্থিত।
উত্তৰ: সঁচা।
—
৪। শুদ্ধ উত্তৰটো বাচি উলিওৱা—
(ক) ভ্রমণকাৰীয়ে গ্রীনিজৰ মান সময় অনুসাবে গ্রীনিজৰ পশ্চিমে গ’লে—
উত্তৰ: সময় লাভ।
(খ) গ্রীনিজতকৈ মুম্বাইত আগতে সূৰ্যোদয় হয়, গতিকে—
উত্তৰ: মুম্বাই পূব দ্ৰাঘিমাংশত।
(গ) প্রাথমিক দ্রাঘিমাৰেখাৰ পূবৰ প্রতি ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাৰেখাত—
উত্তৰ: ৪ মিনিটকৈ সময় আগবঢ়া।
(ঘ) ভাৰতীয় মান দ্ৰাঘিমাৰেখা—
উত্তৰ: ৮২°৩০′ পূব।
(ঙ) সাধাৰণ হাতঘড়ীবোৰ চলে—
উত্তৰ: ভাৰতীয় মান সময় মতে।
—
৫। পার্থক্য লিখা-
(ক) অক্ষৰেখা আৰু দ্রাঘিমাৰেখা
উত্তৰ:
অক্ষৰেখা: বিষুৱ ৰেখাৰ সমান্তৰালকৈ দুয়ো মেৰুৰ পিনে কল্পনা কৰা বৃত্তাকাৰ ৰেখাসমূহেই হ’ল অক্ষৰেখা।
দ্ৰাঘিমাৰেখা: প্ৰাথমিক দ্ৰাঘিমাৰ পূব আৰু পশ্চিমে দুয়ো মেৰু সংযোগ কৰি কল্পনা কৰা অৰ্ধবৃত্তাকাৰ ৰেখাবোৰেই হ’ল দ্ৰাঘিমাৰেখা।
(খ) স্থানীয় সময় আৰু মান সময়
উত্তৰ:
স্থানীয় সময়: কোনো এখন ঠাইৰ মধ্যাহ্ন সূৰ্যৰ অৱস্থান চাই যি সময় গণনা কৰা হয়, তাকে ঠাইখনৰ স্থানীয় সময় বোলে।
মান সময়: কোনো এখন দেশৰ এটা নিৰ্দিষ্ট দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ (মান দ্ৰাঘিমাৰেখা) স্থানীয় সময়ক যেতিয়া সমগ্ৰ দেশখনৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা হয়, তাকে দেশখনৰ মান সময় বোলে।
৬। সমাধান কৰা-
(ক) গ্রীনিজত মান সময়মতে ৭ বাজিলে কোনো এখন ঠাইত দুপৰীয়া ১২ বাজে। ঠাইখনৰ দ্রাঘিমাংশ নির্ণয় কৰা।
সমাধান:
গ্ৰীনিজ আৰু ঠাইখনৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য = ১২ বজা – ৭ বজা = ৫ ঘণ্টা।
আমি জানো যে, ১ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্যত দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য হয় ১৫°।
এতেকে, ৫ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্যত দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য হ’ব = ১৫° × ৫ = ৭৫°।
যিহেতু ঠাইখনত গ্ৰীনিজতকৈ আগতে দুপৰীয়া হৈছে (অৰ্থাৎ সময় আগবঢ়া), ঠাইখন গ্ৰীনিজৰ পূবত অৱস্থিত।
গতিকে, ঠাইখনৰ দ্ৰাঘিমাংশ হ’ল ৭৫° পূব।
(খ) দুপৰীয়া ১২ বজাত নিউয়র্ক (৭৫° প.) চহৰৰ পৰা লচএঞ্জেল্স (১১৮°প.) লৈ এটি অনাতাঁৰ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিলে। লচএঞ্জেল্পৰ স্থানীয় সময় মতে কেই বজাত বার্তাটি প্ৰেৰণ কৰিছিল?
সমাধান:
দুয়োখন ঠাই গ্ৰীনিজৰ পশ্চিমে অৱস্থিত।
ঠাই দুখনৰ দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য = ১১৮° – ৭৫° = ৪৩°।
আমি জানো যে, ১° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য হয় ৪ মিনিট।
এতেকে, ৪৩° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য হ’ব = ৪৩ × ৪ = ১৭২ মিনিট।
১৭২ মিনিট = ২ ঘণ্টা ৫২ মিনিট।
যিহেতু লচএঞ্জেল্স (১১৮° প.) নিউয়ৰ্কতকৈ (৭৫° প.) অধিক পশ্চিমত আছে, ইয়াৰ সময় নিউয়ৰ্কতকৈ পিছপৰা হ’ব।
এতেকে, লচএঞ্জেল্সৰ স্থানীয় সময় = দিনৰ ১২ বজা – ২ ঘণ্টা ৫২ মিনিট = ৰাতিপুৱা ৯ বাজি ৮ মিনিট।
বাৰ্তাটি লচএঞ্জেল্সৰ স্থানীয় সময় মতে ৰাতিপুৱা ৯ বাজি ৮ মিনিটত প্ৰেৰণ কৰিছিল।
(গ) নতুন দিল্লীৰ (৭৭°পু.) স্থানীয় সময় মতে দিনৰ ৯ বজাত অনুষ্ঠিত হ’বলগীয়া খেলখন ধুবুৰী (৯০ প.) চহৰৰ স্থানীয় সময় মতে কেতিয়া অনুষ্ঠিত হ’ব?
সমাধান:
দুয়োখন ঠাই গ্ৰীনিজৰ পূবে অৱস্থিত।
ঠাই দুখনৰ দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য = ৯০° – ৭৭° = ১৩°।
আমি জানো যে, ১° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য হয় ৪ মিনিট।
এতেকে, ১৩° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য হ’ব = ১৩ × ৪ = ৫২ মিনিট।
যিহেতু ধুবুৰী (৯০° পূ.) নতুন দিল্লীতকৈ (৭৭° পূ.) অধিক পূবত আছে, ইয়াৰ সময় নতুন দিল্লীতকৈ আগবঢ়া হ’ব।
এতেকে, ধুবুৰীৰ স্থানীয় সময় = ৰাতিপুৱা ৯ বজা + ৫২ মিনিট = ৰাতিপুৱা ৯ বাজি ৫২ মিনিট।
খেলখন ধুবুৰীৰ স্থানীয় সময় মতে ৰাতিপুৱা ৯ বাজি ৫২ মিনিটত অনুষ্ঠিত হ’ব।